Một tháp nước trong bức ảnh chụp năm 1968 trở thành dấu mốc để tìm nơi những người lính nằm lại.
Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cùng nhóm nghiên cứu dành gần 8 năm giải mã ảnh tư liệu, đối chiếu các công trình cũ với khu vực nghĩa trang Đô Thành nay là Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TP.HCM. Những chi tiết còn lưu trên ảnh giúp khoanh vùng các vị trí chôn cất giữa một không gian đã thay đổi qua nhiều thập kỷ.
Đến đầu tháng 6, những người nghiên cứu, nhân chứng và lực lượng chức năng cùng đối chiếu ảnh tư liệu, ký ức và kết quả khảo sát để lần tìm nơi chôn cất. Ngày 23/6, những bộ hài cốt đầu tiên được tìm thấy dưới lòng đất Công viên Lê Thị Riêng.
Gần 4 tháng sau, TP.HCM chuẩn bị lễ truy điệu và an táng 731 bộ hài cốt liệt sĩ đã được quy tập. Để đi từ những manh mối đến ngày tiễn đưa là công sức của người lính bóc tách từng lớp đất, bác sĩ phân loại từng mảnh xương, giám định viên lựa chọn mẫu ADN và những người rà soát hồ sơ, lần tìm các thân nhân. Mỗi người góp một phần, đưa các Anh về nơi an nghỉ, giữa lòng thành kính của đồng đội, gia đình và người dân.
Lần theo dấu tích
Ông Nguyễn Thành Phước mới 12 tuổi khi chứng kiến việc chôn cất năm 1968 tại nghĩa trang Đô Thành. Trong ký ức của ông, các thi thể được xếp từng lớp, có ván gỗ và bột khử khuẩn màu trắng. Những lần cải tạo công viên sau này cũng từng làm lộ xương người, dép cao su, băng đạn.
Ngày 8/6, tại hội thảo do Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 quốc gia, chủ trì, các nguồn thông tin về nghĩa trang Đô Thành cũ được tập hợp, đối chiếu.
Theo Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, tư liệu lịch sử, ý kiến nhân chứng và khảo sát thực địa cho thấy có cơ sở nhận định khu vực này từng là nơi chôn cất tập thể nhiều cán bộ, chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.
Từ hội thảo, công việc chuyển xuống lòng đất. Radar xuyên đất hỗ trợ tìm kiếm. Hồ sơ liệt sĩ, phiên hiệu đơn vị và địa bàn chiến đấu được rà soát để chuẩn bị căn cứ đối chiếu.
Tại Khu A của Công viên Lê Thị Riêng, radar ghi nhận dấu hiệu dị thường. Ngày 23/6, lực lượng đào khảo sát tìm thấy 5 bộ hài cốt cùng nhiều di vật. Những dấu tích từng được lần tìm trên ảnh giờ đây dần xuất lộ sau tầng lớp đất.
Dưới từng lớp đất
Thượng tá Trần Hùng Cường, Chính trị viên Đội K73, nhắc các chiến sĩ khi họ bóc tách đất trong rãnh mộ sâu hơn 2 m ở công viên. Chỉ ít ngày trước, ông còn cùng đồng đội tìm hài cốt ở Campuchia. Trở về Việt Nam, họ tiếp tục công việc giữa TP.HCM.
Những người lính quan sát màu đất, kết cấu và dấu hiệu xáo trộn để phân biệt đất tự nhiên với đất san lấp. Một khoảng đất sẫm màu cũng khiến cả tổ dừng lại kiểm tra. Qua nhiều lần cải tạo công viên, các dấu tích cũ đã bị những lớp đất mới phủ lên.
Máy cuốc giúp di chuyển khối lượng đất lớn. Khi xuất hiện dấu tích nghi liên quan đến hài cốt, lực lượng chuyển sang tìm kiếm thủ công. Tại rãnh số 2, Khu A, được phát hiện từ ngày 8-9/9, việc đào tìm tiếp tục theo cách ấy để bảo đảm cất bốc thận trọng.
Trong phòng lấy mẫu, bác sĩ quân y Trần Văn Bản, 82 tuổi, đứng bên bàn inox. Ông tình nguyện tham gia từ ngày 23/6, mang theo kinh nghiệm hơn 40 năm tìm kiếm đồng đội.
Từng mảnh xương được ông quan sát, làm sạch đất bám rồi đặt theo vị trí giải phẫu. Một chiếc răng nhỏ lẫn trong đất được tìm thấy. Ông lau bằng gạc, đặt vào khay riêng.
“Giữ lại”, ông nói.
Chiếc răng ấy có thể trở thành mẫu giám định ADN. Nhưng để tìm lại tên một người lính, lực lượng chức năng còn cần nhiều căn cứ khác.
Một cái tên đã trở về
Ngày 6/7, thông tin về mảnh giấy mang tên Huỳnh Văn Quên được công bố. Giấy tờ nằm cùng hài cốt trong đợt khảo sát tại công viên ngày 23/6.
Đọc tin, ông Huỳnh Văn Mười và Huỳnh Văn Nhỏ ở xã Vàm Cỏ, tỉnh Tây Ninh, nhận định đây có thể là người anh gia đình đã tìm kiếm hàng chục năm. Vướng mắc nằm ở một chữ cái: giấy báo tử cũ ghi “Huỳnh Văn Quyên”, còn Bằng Tổ quốc ghi công ghi “Huỳnh Văn Quên”, trùng với giấy tờ tìm thấy bên hài cốt. Các cơ quan chức năng tiếp tục rà soát hồ sơ.
Trong lúc chờ xác minh, câu chuyện của bà Nguyễn Thị Lệ được biết đến. Người phụ nữ hẹn ước với ông Quên trước ngày ra trận đã ở vậy suốt 58 năm. Ngày 18/7, bà được Sở Nội vụ tỉnh Tây Ninh công nhận là vợ liệt sĩ.
Tối 23/7, bà nhận di ảnh phục dựng của chồng tại công viên. Cầm tấm hình trên tay, bà bật khóc. Sau gần sáu thập kỷ chờ đợi, bà có một gương mặt để nhìn lại, một tấm ảnh để mang về thờ phụng.
Tối 26/7, Bộ Tư lệnh TP.HCM xác nhận hài cốt được tìm thấy là của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Bút bi, lược, ví và chai dầu gió được trao lại cho gia đình. Giấy báo tử được cấp lại đúng tên ông.
Công việc tiếp theo
Không phải bộ hài cốt nào cũng có giấy tờ để lần tìm như trường hợp ông Quên.
Theo giám định viên Vương Gia Bảo, Trung tâm Pháp y TP.HCM, nhiều mẫu răng, xương tại hiện trường vẫn cứng chắc. Nhưng bên trong, ADN có thể đã phân mảnh sau hàng chục năm chịu tác động của nhiệt độ, độ ẩm, nước ngầm và vi sinh vật.
Tìm được mẫu phù hợp mới là bước đầu. Mẫu được ghi mã, niêm phong, bảo quản riêng để tránh nhầm lẫn và hạn chế nhiễm ADN ngoại lai.
Cùng với giám định, việc xác minh cần thêm hồ sơ, tư liệu, di vật và dữ liệu đối sánh từ thân nhân. Với những liệt sĩ chưa xác định được danh tính, công việc tiếp tục sau khi hài cốt đã được đưa lên khỏi lòng đất.
Hoa trắng tiễn các Anh về nơi an nghỉ
Ngày 14/10, 731 hài cốt liệt sĩ sẽ được đưa về Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM. Theo kế hoạch, nghi thức dâng hoa, dâng hương bắt đầu lúc 7h30; lễ viếng, truy điệu diễn ra từ 8h tại công viên. Hài cốt được di chuyển trong 4 đợt xe, đợt đầu dự kiến xuất phát khoảng 8h45.
Dọc chặng đường khoảng 26 km về nghĩa trang, người dân được mời đứng trên vỉa hè, cầm nhành hoa trắng để bày tỏ lòng thành kính và tiễn đưa các liệt sĩ về nơi an nghỉ sau gần sáu thập kỷ nằm lặng dưới lòng đất.
Với những người trực tiếp làm nhiệm vụ, mỗi bộ hài cốt được tìm thấy đều mang theo trách nhiệm với người đã hy sinh và gia đình đang chờ đợi. Trung tá Lê Ngọc Hà, Đội trưởng Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM, từng chia sẻ rằng lực lượng cố gắng bóc tách từng bộ hài cốt, giữ gìn di vật đi kèm với mong muốn giúp các liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương.
Lễ an táng sẽ đưa các liệt sĩ về nơi yên nghỉ được chăm sóc, hương khói. Nhưng với những người chưa xác định được danh tính, hành trình tìm lại tên vẫn còn phía trước. Những hồ sơ, di vật và mẫu sinh phẩm được lưu giữ trong quá trình quy tập sẽ tiếp tục phục vụ việc xác minh, đối chiếu, để từ nơi an nghỉ mới, các liệt sĩ có thêm cơ hội được người thân tìm thấy.
