90% trẻ lên mạng và tổn thương thật sau màn hình ảo

Nội dung trên được các chuyên gia, nhà giáo dục đưa ra tại diễn đàn Điều em muốn nói 2026 với chủ đề Vắc-xin số cho em, do Báo Tiền phong phối hợp với các đơn vị tổ chức sáng 17/8, tại Hà Nội.

Tổn thương, áp lực sau màn hình

Theo ông Lê Xuân Trung, Chủ tịch Hội đồng quản trị Viện Tâm lý giáo dục và đào tạo, kể từ giai đoạn dịch Covid-19, không chỉ là công cụ, Internet đã trở thành môi trường sống thứ hai của thanh thiếu niên.

Số liệu khảo sát của Cục Trẻ em, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, chỉ ra gần 90% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam lên mạng hàng ngày và dành trung bình 5-7 giờ/ngày trên Internet. Con số này thậm chí cao hơn ở nhóm học sinh trung học.

Điều đó cho thấy không gian số mang đến tri thức, cơ hội sáng tạo, kết nối toàn cầu, nhưng cũng đi kèm nhiều rủi ro không thể xem nhẹ.

Số liệu của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc UNICEF và Tổ chức Y tế thế giới cho biết cứ 5 em ở độ tuổi thanh thiếu niên thì có một em gặp vấn đề sức khỏe tâm thần. 70% các rối loạn tâm lý cũng bắt đầu hình thành từ độ tuổi này.

Đáng chú ý, trong khảo sát của Bộ GD&ĐT năm 2024 và 2025, có tới 67% học sinh trung học thừa nhận từng trải qua căng thẳng cực độ trước kỳ thi, 25% có dấu hiệu trầm cảm.

Ông Trung cho hay những con số từ các nghiên cứu khác cũng chỉ ra có khoảng 39% các em học sinh sinh viên cảm thấy bị áp lực bởi mạng xã hội, và gần 30% từng bị bắt nạt trực tuyến ít nhất một lần.

"Những con số này không chỉ là thống kê, đó là những câu chuyện thật, những nỗi lo thật, những tổn thương thật mà các em đang phải đối mặt", vị chuyên gia nhấn mạnh.

Cụ thể hơn, theo ông Trung, ngày nay, một thế hệ đang lớn lên trong môi trường thông tin lan truyền nhanh hơn khả năng xử lý của não bộ. Lời khen có thể xuất hiện chỉ sau vài giây, nhưng lời xúc phạm cũng có thể đến chỉ sau một cú chạm màn hình.

Áp lực thành công, áp lực về hình ảnh và áp lực phải “hoàn hảo” trên mạng xã hội khiến nhiều em rơi vào trạng thái lo âu, tự ti, thậm chí trầm cảm. Theo ông, đã có những sự việc đau lòng xảy ra khi các vấn đề sức khỏe tâm thần không được nhận diện và can thiệp kịp thời.

Học sinh cần được trang bị năng lực số, giúp các em nhận diện rủi ro, tự bảo vệ mình và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Ảnh: Dương Triều.

Không thể cấm học sinh sử dụng điện thoại

Từ những phân tích trên, theo ông Lê Xuân Trung, học sinh cần một "hệ miễn dịch số". Đây không phải là bức tường ngăn cách học sinh với Internet, mà là bộ công cụ giúp các em ứng phó với những tác động tiêu cực từ môi trường mạng.

Trong đó, học sinh cần biết chống lại áp lực so sánh và những kỳ vọng phi thực tế trên mạng xã hội; nhận diện thông tin sai lệch, độc hại và tránh bị dẫn dắt bởi nội dung tiêu cực.

Bên cạnh đó, các em cần có kỹ năng ứng phó với bắt nạt trực tuyến, biết lên tiếng và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần; quản lý cảm xúc, duy trì sự cân bằng giữa đời sống thực và đời sống; làm chủ công nghệ thay vì bị công nghệ chi phối.

Chia sẻ về việc trường học đồng hành thế nào với học sinh trước tác động ngày càng lớn của công nghệ và mạng xã hội tới học sinh, bà Nguyễn Thị Minh Thúy, Hiệu trưởng trường THCS - THPT Nguyễn Siêu, đặt câu hỏi với học sinh ngay tại sân trường: “Các em có muốn nhà trường cấm sử dụng điện thoại không?”. Tất cả học sinh đồng thanh trả lời “Không ạ”.

Khi bà Thúy hỏi tiếp: “Khi đến trường, các em có nộp điện thoại cho giáo viên chủ nhiệm không?”, học sinh đồng loạt đáp “Có ạ”.

Từ phản ứng này, bà Thúy cho rằng việc cấm hoàn toàn học sinh sử dụng điện thoại là không khả thi. Tuy nhiên, nhà trường cần có quy định cụ thể để hạn chế sử dụng điện thoại. Theo bà, việc trẻ em tiếp xúc với công nghệ quá nhiều có thể ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung, học tập và sáng tạo.

Từ phản ứng trên, bà Thúy cho rằng việc cấm học sinh sử dụng điện thoại là không thể, nhưng chắc chắn phải có những quy định ban hành trong trường để học sinh có thể hạn chế sử dụng điện thoại. Bởi lẽ, nếu trẻ em tiếp xúc công nghệ quá nhiều, quá mức thì có thể bị giảm trí nhớ, ảnh hưởng đến việc học tập, sáng tạo.

“Nhà trường không nói không với công nghệ, mà sẽ dạy học sinh biết cách sử dụng công nghệ thế nào cho hợp lý. Điều này phải thể hiện trong nội quy của học sinh, giúp các em cân đối giữa việc học tập và vui chơi theo đúng lứa tuổi”, bà Thúy nói thêm.

Đại úy Đinh Thị Như Hoa chỉ ra một số bẫy học sinh có thể gặp phải trên không gian mạng. Ảnh: Dương Triều.

Ba "bẫy" học sinh dễ gặp phải

Chia sẻ với học sinh về các nguy cơ trên môi trường mạng, đại úy Đinh Thị Như Hoa, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), chỉ ra 3 “bẫy” lớn mà các em có thể gặp phải.

Thứ nhất là bẫy giả danh người thân, người quen. Đối tượng lừa đảo có thể tạo tài khoản giả, sử dụng hình ảnh và thông tin của người mà học sinh tin tưởng để liên hệ, khiến các em mất cảnh giác và làm theo hướng dẫn.

Bẫy thứ hai là những lời mời nhận quà, tham gia sự kiện hấp dẫn. Đối tượng có thể đưa ra các phần quà như vé xem ca nhạc, tham dự sự kiện có người nổi tiếng… rồi yêu cầu học sinh xác nhận hoặc làm theo một số hướng dẫn. Khi bị cuốn hút bởi những lời mời này, các em có thể được dẫn đến các đường link độc hại, từ đó bị đánh cắp thông tin cá nhân và tiếp tục trở thành mục tiêu của các hoạt động lừa đảo.

Bẫy thứ ba đánh vào tâm lý sợ hãi. Đối tượng liên tục gây áp lực, không cho học sinh có thời gian suy nghĩ, đồng thời khiến các em hoảng loạn và tự tách khỏi người thân. Trong trạng thái này, các em dễ làm theo yêu cầu của kẻ lừa đảo, tự bắt cóc bản thân.

Bà Hoa cho rằng học sinh cần hình thành thói quen dừng lại và xác minh, kiểm chứng thông tin. Nếu các em không nên tự mình xử lý, hãy chia sẻ với người thân để vượt qua những bẫy này.