AI không biết yêu, con người vẫn rung động

Chúng ta thường dùng từ "yêu" cho một cuốn sách hay món đồ trân quý như một cách biểu đạt cảm xúc ngắn gọn. Tuy nhiên, việc con người nảy sinh tình cảm lãng mạn thực sự với vật vô tri không hề mới.

Trường hợp nổi tiếng nhất là Akihiko Kondo (Nhật Bản), người từng tuyên bố "kết hôn" với ca sĩ ảo Hatsune Miku vào năm 2018 dù biết rõ cô không có thật.

Tương tự vậy, AI đang tạo ra một dạng thức tình cảm mới, trong đó, con người dành cảm xúc luyến ái cho "đối tượng không có thật". Ngày càng nhiều người cho biết họ yêu chatbot AI như Replika, Character.AI hay các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT và Claude nhờ năng lực mô phỏng sự đồng điệu và thấu hiểu.

Xu hướng xã hội không thể coi nhẹ

Theo The Conversation, tình yêu dành cho AI quả thực đang xuất hiện nhiều hơn. Một khảo sát của Vantage Point Counselling, công ty trị liệu tâm lý tại bang Texas (Mỹ), tiến hành với 1.012 người trưởng thành tại Mỹ cho thấy 28% người được hỏi từng có ít nhất một mối quan hệ tình cảm lãng mạn với chatbot AI.

Việc con người dành tình cảm cho chatbot AI là một hiện tượng xã hội cần phải nghiêm túc nhìn nhận. Ảnh minh họa: Shutterstock.

Khi chatbot AI ngày càng giỏi trong việc tạo dựng lòng tin và sự gắn bó cảm xúc với người dùng, từ khả năng tâng bốc cho tới năng lực gây dựng sự thân mật, người dùng sẽ cảm thấy khó rời bỏ chatbot AI. Việc con người dần thấy “yêu” chatbot AI là phản ứng không lạ.

Tình yêu của con người dành cho AI được dự báo sẽ trở thành một ngành kinh doanh lớn, với quy mô thị trường có thể đạt 972,1 tỷ USD vào năm 2035. Mối quan hệ này sẽ không chỉ diễn ra đơn thuần trong cửa sổ trò chuyện trên màn hình mà dần thâm nhập vào đời sống hàng ngày.

Một số người sẽ bắt đầu coi AI như bạn đời. Họ muốn hẹn hò, mua nhẫn cưới và tổ chức lễ cưới với chatbot AI. Một số khác thậm chí sẽ phát sinh mong muốn nuôi con cùng AI và coi công cụ này như một thành viên trong gia đình.

Sự gắn kết này mang lại niềm vui, sự an ủi và góp phần xoa dịu cảm giác cô đơn - những giá trị có ý nghĩa trong cuộc sống hiện đại.

Tuy nhiên, một số người cho rằng AI không có ý thức riêng nên không thể đáp lại tình cảm của người dùng. Điều này đặt ra câu hỏi: Liệu con người có thể yêu một đối tượng hoàn toàn không có khả năng đáp lại mình?

Bản chất mối quan hệ tình cảm với AI

Chatbot AI có khả năng mô phỏng chân thực tư duy đối thoại linh hoạt và đầy thiện chí của con người. Thậm chí, công cụ này đôi khi còn quá tâng bốc và chiều theo ý người dùng thông qua việc liên tục khen ngợi hay tán thưởng. Dù người dùng có thể yêu cầu chatbot bớt đồng tình với họ, nhưng một số nghiên cứu vẫn cho thấy phần lớn thích những mô hình có xu hướng chiều theo ý họ.

Theo đó, chatbot AI đóng vai trò như một người đồng hành đầy thấu hiểu và dễ tính. Chúng không chịu tác động từ những ngày tồi tệ để trở nên gắt gỏng hay suy giảm năng lượng, cũng không biết mệt mỏi hay chán nản khi đối phương muốn tương tác liên tục. Người dùng hoàn toàn không phải bận tâm đến cảm xúc của AI, bởi mọi nội dung trò chuyện đều được thiết kế xoay quanh chính họ.

Vì vậy, điều chatbot AI thể hiện ra không phải là tình yêu, mà là sự tận tụy dành cho người dùng.

Những cảm xúc phát sinh giữa con người và chatbot AI sẽ còn tiếp tục đổi thay, khi AI không ngừng cải thiện qua thời gian. Ảnh: Rest of World.

Góc nhìn triết học của Simone de Beauvoir gợi mở lý do vì sao AI không thể mang lại một tình yêu đích thực.

Trong cuốn The Second Sex (Giới thứ hai, xuất bản lần đầu năm 1949), bà de Beauvoir nói về việc phụ nữ trong tiến trình lịch sử thường phải lùi về phía sau, từ bỏ những dự định, mục tiêu riêng, thậm chí từ bỏ cả những mối quan tâm riêng, để toàn tâm toàn ý làm hậu phương cho chồng. Toàn bộ sự tồn tại của người phụ nữ từng phụ thuộc vào người đàn ông mà cô gắn bó.

Chatbot AI cũng vận hành theo cách đầy phụ thuộc như vậy, không có thế giới nội tâm riêng, không có dự định, mục tiêu riêng, không có mối quan tâm riêng. Thay vào đó, mối quan tâm mà chatbot AI thể hiện đều xoay quanh người dùng.

Triết gia de Beauvoir từng đặt tên gọi cho mối quan hệ đầy sự tận tụy này: Mối quan hệ với "thần tượng".

Trở thành thần tượng của AI nghe thì rất hấp dẫn. Nhưng triết gia de Beauvoir xem trải nghiệm này là cái bẫy hiện sinh. Thần tượng sẽ được tôn sùng, nhưng lại không có được người bạn đồng hành ngang hàng thực sự thấu hiểu mình, đôi khi còn dám thách thức mình.

Vì vậy, AI không thể cho con người tình yêu đích thực. Nó chỉ có thể mang lại sự tận tụy khiến chúng ta cảm thấy dễ chịu.

Các công ty công nghệ đang hướng tới phát triển AI tác nhân (agentic AI) - hệ thống tự chủ có khả năng thực hiện các mục tiêu phức tạp mà ít chịu sự giám sát. Khi đó, AI liệu có bớt phụ thuộc, bớt tận tụy và trở nên bình đẳng hơn với con người?

Câu hỏi đặt ra là: Liệu chính sự tận tụy và phụ thuộc của AI mới là yếu tố khiến chúng trở nên "đáng yêu"? Khi AI biết phản biện và bình đẳng hơn, liệu con người có còn dễ nảy sinh tình cảm? Đây là những vấn đề mang tính đặc trưng của đời sống nhân loại trong kỷ nguyên công nghệ.