Bài toán điều hòa 'nóng' trên toàn thế giới

Đầu tháng 7, trong một buổi sáng nắng gắt với dự báo nhiệt độ vượt 40 độ C, đám đông tại quận Nanterre, ngoại ô Paris (Pháp), đổ xô về siêu thị Lidl để tranh giành mua chiếc điều hòa di động cuối cùng còn lại.

Tại một cửa hàng Lidl khác trong thành phố Paris, hai người đàn ông thậm chí lao vào ẩu đả cũng chỉ vì tranh giành mua điều hòa.

Trong khi đó, các chính trị gia tại Pháp chưa thể thống nhất câu trả lời cho câu hỏi: Người dân Pháp nên sử dụng điều hòa đến mức nào là hợp lý?

Cùng thời điểm, tại nhiều thành phố ở Pakistan và Bangladesh, người dân phải chịu đựng cảnh mất điện giữa thời tiết nóng 45 độ C.

Tháng 5, các đợt cắt điện xảy ra trong cao điểm nắng nóng ở Ấn Độ, Sri Lanka và Iraq, tình trạng thiếu điện xảy ra vì quá tải lưới điện.

Những cuộc tranh luận xoay quanh điều hòa và nguồn điện đang dần trở thành đề tài nóng tại nhiều quốc gia, đặt ra những thách thức mới.

Trước năm 1960, điều hòa chưa phổ biến ngay cả tại Mỹ. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đã khiến thiết bị này trở thành nhu cầu thiết yếu ở nhiều nơi trên thế giới. Tại Hội nghị khí hậu COP30 tổ chức ở Belém (Brazil) vào tháng 11/2025, các công nghệ làm mát như điều hòa đã được xem là "hạ tầng thiết yếu", ngang hàng với nước sạch, năng lượng và hệ thống vệ sinh.

Điều hòa đang cứu sống hàng trăm nghìn người mỗi năm

Trong số các hiện tượng thời tiết cực đoan, nắng nóng là nguyên nhân gây tử vong nhiều nhất. Theo tạp chí y khoa The Lancet, giai đoạn 2000-2019 có khoảng 489.000 người trên thế giới tử vong mỗi năm vì nắng nóng.

Điều hòa đã chứng minh hiệu quả rõ rệt trong việc giảm thiểu rủi ro này. Một nghiên cứu khác công bố trên The Lancet ước tính đến đầu thập niên 2020, điều hòa giúp ngăn ngừa khoảng 190.000 ca tử vong mỗi năm ở nhóm người từ 65 tuổi trở lên.

Tại Mỹ, các nhà nghiên cứu thuộc Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia (NBER) cho rằng điều hòa dân dụng góp phần làm giảm khoảng 75% nguy cơ tử vong trong những ngày nắng nóng. Mức giảm này diễn ra sau năm 1960, thời điểm điều hòa bắt đầu được sử dụng rộng rãi hơn trong các hộ gia đình tại Mỹ.

Điều này dường như dẫn đến một kết luận đơn giản: Ở những nơi xảy ra nắng nóng cực đoan, người dân càng có nhiều điều hòa càng tốt cho sức khỏe của họ.

Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn nhiều. Ở các nước giàu, tranh cãi hiện xoay quanh vấn đề tác động của điều hòa đến khí hậu và hiệu quả năng lượng. Ở những nước có nền kinh tế kém phát triển hơn, vấn đề lại đang nằm ở giá điện và hệ thống lưới điện.

Người dân xem các loại quạt và máy điều hòa tại một cửa hàng đồ gia dụng trong đợt nắng nóng ở Paris, Pháp, ngày 28/5. Ảnh: Reuters.

Tại các nước giàu, nhiều chính trị gia kêu gọi lắp thêm điều hòa cho trường học, bệnh viện và viện dưỡng lão. Nhưng cũng có nhiều chính trị gia phản bác, cho rằng việc lắp thêm nhiều điều hòa sẽ khiến Trái Đất nóng hơn và làm trầm trọng thêm vấn đề biến đổi khí hậu.

Hiện nay, hoạt động làm mát tạo ra khoảng 4% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Liên Hợp Quốc dự báo nếu xu hướng lắp thêm thiết bị làm mát tiếp diễn, nhu cầu đối với điều hòa và các thiết bị khác sẽ tăng hơn 3 lần vào năm 2050, kéo theo lượng phát thải cao gần gấp đôi hiện nay.

Theo The Lancet, châu Âu hiện là khu vực chứng kiến số ca tử vong vì nắng nóng cao nhất thế giới, nếu xét về quy mô dân số. Dù dân số châu Âu chỉ chiếm chưa đến 10% dân số thế giới, nhưng châu Âu lại là nơi xảy ra khoảng 36% số ca tử vong vì nắng nóng trên toàn cầu.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết số ca tử vong vì nắng nóng tại châu Âu đã tăng 30% trong vòng hai thập kỷ qua. Một phần nguyên nhân đến từ vấn đề dân số già, đây là nhóm dân số dễ bị tổn thương trước nhiệt độ cao. Mặt khác, châu Âu là lục địa nóng lên nhanh nhất trên thế giới.

Sau cùng, nhiều ca tử vong còn có nguyên nhân từ việc thiếu điều hòa. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), chỉ khoảng 23% hộ gia đình châu Âu sở hữu điều hòa.

Ở nhiều quốc gia tại châu Á, câu chuyện điều hòa diễn ra phức tạp hơn. Tại đây, chi phí mua máy điều hòa cao, tiền điện đắt và lưới điện tại nhiều quốc gia vẫn rơi vào tình trạng quá tải trong các đợt cao điểm nắng nóng.

Dù hơn 80% dân số thế giới thường xuyên sống trong điều kiện cần đến thiết bị làm mát, nhưng chỉ khoảng 40% trong số đó có điều hòa.

Điều hòa có thể quyết định năng lực phát triển

Năm 2009, cố Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu từng gọi điều hòa là một trong những phát minh có ảnh hưởng lớn nhất lịch sử, vì đã "giúp khả năng phát triển trở nên khả thi hơn ở vùng nhiệt đới". Singapore giàu lên nhờ nhiều yếu tố, và điều hòa cũng góp phần quan trọng. Nếu thiếu điều hòa, nhiều quốc gia ở xứ nóng có nguy cơ tụt lại phía sau.

Điều hòa không khí và các biện pháp khác nhằm duy trì nhiệt độ mát mẻ có thể chiếm 10% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu vào năm 2050. Ảnh: Shutterstock.

UNICEF ước tính tại Đông và Nam Phi, các lớp học quá nóng cùng những tác động khác của biến đổi khí hậu có thể làm gián đoạn việc học của khoảng 130 triệu trẻ em.

Tổ chức Lao động Quốc tế dự báo đến năm 2030, căng thẳng do nhiệt độ cao sẽ làm mất 2,2% tổng thời gian lao động toàn cầu, tương đương khoảng 80 triệu việc làm toàn thời gian. Nắng nóng chủ yếu sẽ gây ảnh hưởng đến lao động nông nghiệp tại Nam Á và Tây Phi.

Theo Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), để thu hẹp khoảng cách tiếp cận điều hòa tại các nền kinh tế mới nổi sẽ cần nguồn vốn hỗ trợ từ 400 đến 800 tỷ USD.

Mùa hè năm nay, xuất khẩu điều hòa của Trung Quốc sang Liên minh châu Âu tăng 43% so với cùng kỳ năm trước, đạt 3,8 tỷ USD. Mẫu bán chạy nhất là điều hòa di động đáp ứng quy định của châu Âu về việc hạn chế khoan tường lắp dàn nóng. Có người dân tại Áo đã lái xe 200 km chỉ để mua được chiếc điều hòa di động cuối cùng còn lại tại một cửa hàng.

Trong những năm gần đây, cứ mỗi khi mùa hè đến, chủ đề về điều hòa lại “nóng” trên toàn thế giới. Điều hòa đã trở nên thiết yếu, thậm chí góp phần quyết định năng lực phát triển của nhiều quốc gia, đặt trong bối cảnh những đợt nắng nóng cực đoan đang xảy ra thường xuyên hơn.

Dù vậy, các vấn đề xoay quanh điều hòa vẫn còn mới và lạ lẫm, tại nhiều quốc gia, các vấn đề xoay quanh điều hòa vẫn đang được phân tích, đánh giá. Câu trả lời và giải pháp bền vững chưa thể có trong “ngày một, ngày hai”.