 |
| Món báu vật 200 tuổi từ thời Càn Long gây chú ý với những đường xoắn nhiều màu, mang lối thiết kế đi trước thời đại. Ảnh: Bảo tàng Cung điện Hong Kong. |
Giữa hàng trăm nghìn báu vật của Tử Cấm Thành, một chiếc bình nhỏ thời nhà Thanh nổi bật bởi vẻ ngoài khác lạ. Không được làm từ sứ hay phủ men cloisonné cầu kỳ như nhiều đồ dùng hoàng gia đương thời, chiếc bình được tạo nên từ thủy tinh thổi, trang trí bằng những dải màu đỏ, trắng, xanh lam uốn lượn, kết hợp phần đế và miệng màu xanh ngọc.
Kiểu dáng của nó thậm chí gợi liên tưởng đến những cột đèn xoay trong tiệm cắt tóc, hoặc một món đồ nội thất từ thập niên 1960, CNN cho biết.
Cao hơn 20 cm, chiếc bình có phần đáy với 4 chữ Hán mang dấu ấn của triều đại Hoàng đế Càn Long, vị vua nhà Thanh trị vì vào thế kỷ 18. Những dấu hiệu tương tự cũng thường xuất hiện trên các tác phẩm được chế tác trong thời kỳ này.
Theo Marco Almeida, Phó chủ tịch cấp cao tại Christie’s khu vực châu Á - Thái Bình Dương kiêm Trưởng bộ phận Gốm sứ và Nghệ thuật Trung Quốc, vẻ ngoài đơn giản của chiếc bình có thể khiến nó trông kém nổi bật nếu đặt cạnh những món sứ hoàng gia được trang trí công phu. Tuy nhiên, chính sự khác biệt ấy có lẽ đã khiến Càn Long đặc biệt chú ý.
Vào thời điểm đó, Trung Quốc đã phát triển vượt bậc về các nghề thủ công như làm gốm sứ và sơn mài. Trong khi đó, châu Âu vẫn đi đầu về công nghệ sản xuất thủy tinh, dù Trung Quốc đã biết chế tác vật liệu này từ thời Tây Chu, cách đó hơn 2.000 năm.
Phần lớn bình thủy tinh khi ấy có kích thước nhỏ, thiết kế đơn giản và chỉ sử dụng một màu. Chiếc bình nhiều màu với những đường trang trí uốn lượn vì thế trở nên đặc biệt khác thường. Almeida cho rằng vị Hoàng đế hẳn đã rất thích thú trước món đồ này.
  |
Chiếc bình hơn 200 tuổi hiện thuộc sở hữu của Bảo tàng Cung điện Bắc Kinh, nhưng được cho mượn để trưng bày tại Bảo tàng Cung điện Hong Kong (Trung Quốc). Ảnh: Bảo tàng Cung điện Hong Kong. |
Hiện vật hiếm trong Tử Cấm Thành
Sự khác biệt của món báu vật không chỉ nằm ở thiết kế mà còn ở độ hiếm. Bảo tàng Cung điện Bắc Kinh hiện lưu giữ hơn 300.000 hiện vật bằng sứ, trải dài qua hàng nghìn năm lịch sử Trung Quốc, nhưng chỉ có một số ít bình thủy tinh.
Wang, một chuyên gia của bảo tàng, cho rằng chiếc bình có thể được chế tác bởi một nhà truyền giáo châu Âu hoặc sử dụng công nghệ, nguyên liệu do các nhà truyền giáo mang đến Trung Quốc. Những người này từng làm việc tại các xưởng thủ công hoàng gia, được gọi là “zaobanchu”.
Dưới thời Hoàng đế Khang Hi, các xưởng zaobanchu khi đó hoạt động trong Tử Cấm Thành và nhiều nơi khác trên cả nước, với hàng chục bộ phận chuyên về hội họa, dệt may, chạm khắc gỗ, vật liệu và nhiều lĩnh vực thủ công khác.
Chiếc bình được cho là tạo ra bằng một kỹ thuật giống kéo kẹo. Nghệ nhân nung chảy thủy tinh màu rồi kéo thành những sợi mảnh. Các sợi này được đặt lên thân bình và nhanh chóng cuộn lại khi thủy tinh còn nóng. Quá trình nung, tạo hình và làm nguội được lặp lại nhiều lần để hình thành những đường xoáy đặc trưng.
Theo Almeida, kỹ thuật này có nguồn gốc châu Âu và tương đồng với phương pháp "latticino" từng được sử dụng trong nghề làm thủy tinh ở Venice (Italy). Tuy nhiên, hình dáng chiếc bình lại mang đậm đặc trưng Trung Quốc, từ kiểu dáng đến dấu ấn triều đại. Do đó, món báu vật này rất khó định giá.
"Đã có sự giao thoa đặc biệt giữa văn hóa Trung Hoa và phương Tây", Almeida nhận xét.
  |
Cận cảnh chiếc bình ở Bristol, có phần đế và chân thon dần, họa tiết có nhiều mảng trắng hơn, cũng mang dấu ấn có từ thời Càn Long. Ảnh: Bảo tàng và Phòng trưng bày Nghệ thuật Bristol. |
Có ít nhất 3 chiếc bình tương tự
Chiếc bình hơn 200 tuổi cũng không phải món đồ duy nhất được tạo ra theo thiết kế này. Theo Wang, nó có một chiếc “song sinh” cũng nằm trong bộ sưu tập của Bảo tàng Cung điện Bắc Kinh. Hai chiếc gần như giống hệt nhau, chỉ khác biệt rất nhỏ, trong đó chiếc còn lại cao hơn một chút.
Cách đó khoảng 8.000 km, Bảo tàng và Phòng trưng bày Nghệ thuật Bristol ở Anh cũng lưu giữ một phiên bản khác. Chiếc bình này có dáng thon dài, gần giống quả ô liu, với các sợi màu được bố trí thưa hơn.
Kate Newnham, phụ trách cấp cao về Nghệ thuật Thị giác tại bảo tàng, cho rằng những chiếc bình có thể được tạo ra trong cùng một giai đoạn. Các phân tích khoa học trong tương lai có thể xác định liệu chúng được làm từ loại thủy tinh có công thức tương tự, thậm chí từ cùng một mẻ thủy tinh hay không.
Hiện chưa có bằng chứng cho thấy Càn Long trực tiếp đặt làm chiếc bình đang được lưu giữ tại Bristol. Tuy nhiên, các tài liệu hoàng gia cho thấy ông đặc biệt quan tâm đến những sản phẩm từ xưởng thủy tinh.
Một tài liệu năm 1753 ghi lại chỉ thị của ông về việc chế tác thêm một số bình thủy tinh có họa tiết sau khi ông nhìn thấy những sản phẩm do một tu sĩ dòng Tên người Pháp tặng.
Theo Almeida, việc tạo ra nhiều phiên bản của một món đồ độc đáo như vậy là điều dễ hiểu. Hoàng gia muốn thử nghiệm các kỹ thuật mới, đồng thời tìm kiếm những thiết kế phù hợp nhất để trình lên hoàng đế. Chính quá trình thử nghiệm đó đã tạo nên một trong những món đồ thủy tinh hiếm và khác thường nhất còn sót lại từ thời Càn Long.
