Ngày 6/8/2024, Winfred Yavi vượt qua đối thủ người Uganda Peruth Chemutai ở những mét cuối cùng để giành huy chương vàng chạy 3.000 m vượt chướng ngại vật nữ tại Olympic Paris. Vận động viên 24 tuổi lập kỷ lục Olympic với thành tích 8 phút 52,76 giây, mang về một trong những chiến thắng đáng nhớ của đoàn Bahrain.

Yavi sinh tại Kenya, quốc gia nổi tiếng với những vận động viên chạy đường dài. Tuy nhiên, cô chuyển sang đại diện Bahrain khi còn ở tuổi thiếu niên và đã thi đấu cho quốc gia Vùng Vịnh này từ năm 2016, theo hồ sơ của Liên đoàn Điền kinh Thế giới.

“Tôi từng tham gia các cuộc tuyển chọn của đội tuyển Kenya nhưng không vượt qua được. Đại diện cho đất nước mình là ưu tiên hàng đầu của tôi, nhưng tôi đã không có cơ hội”, Yavi kể trong cuộc phỏng vấn năm 2023, được báo The Star của Kenya dẫn lại.

Sau khi giành HCV Olympic, cô nói với Hội đồng Olympic châu Á: “Tôi rất hài lòng với màn trình diễn, kỷ lục Olympic và chức vô địch. Giấc mơ đã trở thành hiện thực. Đây là điều thật đặc biệt”.

Huy chương vàng của Yavi cho thấy một cách tiếp cận ngày càng quen thuộc trong thể thao châu Á: sử dụng tài năng sinh ra và trưởng thành ở nước ngoài để nâng cao thành tích quốc gia.

Tuy nhiên, các nước theo đuổi mục tiêu khác nhau. Có nơi muốn nhanh chóng giành huy chương Olympic, có nơi tìm vé World Cup, trong khi một số quốc gia chỉ coi nhập tịch là cách bổ sung vị trí còn thiếu trong đội hình.

Cuộc đua huy chương bằng tài năng nhập tịch

Bahrain là một trong những ví dụ rõ nét về việc sử dụng vận động viên nhập tịch trong điền kinh. Tại Olympic Paris 2024, đoàn Bahrain giành 4 huy chương, gồm 2 vàng, 1 bạc và 1 đồng. Riêng điền kinh đóng góp huy chương vàng của Yavi và huy chương bạc chạy 400 m nữ của Salwa Eid Naser.

Naser sinh tại Nigeria trước khi đại diện Bahrain thi đấu quốc tế. Trong lượt chạy chung kết ở Paris, cô hoàn thành cự ly 400 m sau 48,53 giây, đứng thứ hai sau Marileidy Paulino của Cộng hòa Dominica.

Theo Hiệp hội Điền kinh Bahrain, đây là kỳ Olympic thành công nhất của nước này xét về tổng số huy chương. Bahrain đứng thứ 33 trên bảng tổng sắp và dẫn đầu các đoàn thể thao Arab. Thành tích ấy cho thấy hiệu quả trực tiếp của việc bổ sung tài năng ở những nội dung cá nhân, nơi một vận động viên xuất sắc có thể tạo ra khác biệt lớn.

Tuy nhiên, lựa chọn này cũng đặt ra câu hỏi về khả năng phát triển lực lượng kế cận trong nước. Huy chương của những ngôi sao nhập tịch không tự động đồng nghĩa hệ thống đào tạo vận động viên trẻ đã đạt trình độ tương ứng.

Qatar cũng áp dụng chiến lược có nhiều nét tương tự Bahrain, nhưng dài hạn hơn và là trong bóng đá. Họ kết hợp tuyển chọn cầu thủ đủ điều kiện đại diện quốc gia với đầu tư đào tạo trẻ. Tại Asian Cup 2019, đội tuyển bóng đá nam Qatar đánh bại Nhật Bản 3-1 trong trận chung kết, lần đầu giành chức vô địch châu Á. Tiền đạo Almoez Ali, sinh tại Sudan, ghi 9 bàn trong giải, lập kỷ lục ghi bàn tại một kỳ Asian Cup. Anh cũng ghi bàn mở tỷ số trong trận chung kết.

“Tôi nghĩ mình sẽ ghi bàn, nhưng không ngờ lại ghi tới 9 bàn. Tôi chỉ dự tính khoảng 3 hoặc 4 bàn. May mắn là các đồng đội đã giúp tôi ghi được nhiều bàn thắng”, Ali nói sau trận chung kết, theo Liên đoàn Bóng đá Châu Á (AFC).

Tư cách thi đấu của Ali từng gây tranh cãi. Liên đoàn Bóng đá UAE cho rằng anh không đủ điều kiện đại diện Qatar, nhưng Tòa án Trọng tài Thể thao (CAS) bác đơn kháng cáo vào tháng 8/2020.

Theo Tòa án Trọng tài Thể thao, mẹ ruột Ali sinh tại Qatar và cầu thủ này đáp ứng các điều kiện liên quan để khoác áo đội tuyển. Vì vậy, không thể đơn giản coi Ali là một cầu thủ nước ngoài được nhập tịch chỉ nhằm phục vụ Asian Cup.

Trong cuộc phỏng vấn đăng trên trang Aspire Academy năm 2020, Ali thừa nhận thành công đến sớm cũng tạo ra áp lực. “Danh hiệu ấy ban đầu khiến tôi chịu rất nhiều áp lực tâm lý, nhưng theo thời gian, áp lực giảm dần. Giờ tôi có thể thi đấu bình tĩnh và kiểm soát bản thân tốt hơn”, anh nói.

Đằng sau thành công của Qatar còn có hệ thống đào tạo Aspire Academy. Theo học viện này, 70% thành viên đội tuyển vô địch Asian Cup 2019 từng được đào tạo tại Aspire. Trong trận chung kết gặp Nhật Bản, 7 cầu thủ trưởng thành tại Aspire có mặt trong đội hình xuất phát.

“Điều quan trọng nhất đối với một cầu thủ là có khả năng cạnh tranh. Các cầu thủ đã chứng minh họ có thể thi đấu tốt và giành kết quả”, HLV Felix Sanchez nhận xét trong hành trình vô địch Asian Cup 2019.

Trường hợp của Qatar cho thấy việc sử dụng cầu thủ có xuất thân quốc tế có thể đi cùng quá trình đào tạo lâu dài, thay vì chỉ tìm kiếm những bản hợp đồng nhập tịch để cải thiện thành tích trước mắt.

Ngôi sao nhập tịch có đủ tạo khác biệt?

Indonesia đang theo đuổi một hướng đi khác trong bóng đá: thu hút các cầu thủ sinh tại nước ngoài nhưng có nguồn gốc Indonesia.

Mối liên hệ lịch sử với Hà Lan tạo ra nguồn cầu thủ đáng kể cho đội tuyển quốc gia. Nhiều người sinh ra, trưởng thành và thi đấu chuyên nghiệp tại châu Âu trước khi hoàn tất thủ tục đại diện Indonesia.

Theo Reuters, đội tuyển Indonesia dưới thời HLV Patrick Kluivert có hơn 10 cầu thủ nhập tịch sinh tại Hà Lan, trong nỗ lực giành quyền dự World Cup 2026.

Khác với việc chiêu mộ một ngôi sao hoàn toàn không có quan hệ huyết thống, Indonesia chủ yếu tận dụng cộng đồng người gốc Indonesia ở nước ngoài. Cách tiếp cận này mở rộng đáng kể nguồn tuyển chọn cầu thủ cho đội tuyển.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của những cầu thủ từng chơi bóng tại châu Âu không đồng nghĩa Indonesia có thể ngay lập tức cạnh tranh ngang bằng các đội mạnh nhất châu Á. Việc kết hợp những cầu thủ có nền tảng đào tạo, phong cách thi đấu và kinh nghiệm khác nhau vẫn đòi hỏi thời gian. Một đội hình được tăng cường nhân sự cũng cần sự ổn định về chiến thuật và khả năng phối hợp.

Ở môn bóng rổ, Nhật Bản cho thấy một trường hợp nhập tịch mang lại hiệu quả rõ rệt hơn trong ngắn hạn. Joshua Hawkinson sinh tại Mỹ, thi đấu chuyên nghiệp ở Nhật Bản trước khi nhập quốc tịch nước này năm 2023. Anh nhanh chóng trở thành nhân tố quan trọng của đội tuyển tại World Cup bóng rổ cùng năm.

Trong trận gặp Phần Lan, Hawkinson ghi 28 điểm và có 19 lần bắt bóng bật bảng, góp phần giúp Nhật Bản giành chiến thắng 98-88. Anh tiếp tục ghi 29 điểm trong trận thắng Cape Verde 80-71, giúp Nhật Bản giành suất trực tiếp dự Olympic Paris 2024 với tư cách đội châu Á có thành tích tốt nhất tại World Cup.

Theo thống kê của Liên đoàn Bóng rổ Quốc tế (FIBA), Hawkinson ghi trung bình 21 điểm và có 10,8 lần bắt bóng bật bảng sau 5 trận.

“Tôi nghĩ chúng tôi đã cho thế giới thấy mình có thể làm được những gì. Giờ đây, mọi người đã chú ý đến chúng tôi. Đó là một bước tiến lớn”, HLV tuyển Nhật Bản Tom Hovasse nói với FIBA sau chiến thắng trước Cape Verde.

Trường hợp Nhật Bản đặc biệt đáng chú ý khi đặt cạnh Trung Quốc. Cũng tại World Cup 2023, Trung Quốc sử dụng cầu thủ NBA nhập tịch Kyle Anderson nhưng chỉ xếp thứ 29 và không giành được suất trực tiếp dự Olympic. Hai đội tuyển cùng bổ sung một cầu thủ trưởng thành tại Mỹ, song nhận kết quả trái ngược. Điều này cho thấy giá trị của vận động viên nhập tịch còn phụ thuộc vào mức độ phù hợp với đội hình và lối chơi.

Nhìn rộng hơn, nhập tịch vận động viên tại châu Á không phải một mô hình thống nhất. Bahrain có thể thu được kết quả trực tiếp qua huy chương điền kinh; Nhật Bản giải quyết nhu cầu nhân sự ở bóng rổ; Indonesia mở rộng nguồn cầu thủ nhờ cộng đồng kiều dân, còn Qatar kết hợp lực lượng có xuất thân quốc tế với hệ thống đào tạo trẻ.

Khác biệt nằm ở mục tiêu của từng quốc gia và cách vận động viên nhập tịch được sử dụng trong một chiến lược dài hạn. Một tấm huy chương có thể đến nhờ tài năng của một cá nhân. Nhưng để duy trì thành tích qua nhiều kỳ Olympic hay World Cup, các đội tuyển vẫn cần nhiều hơn một ngôi sao.