Cảnh báo hệ lụy khi xem livestream chửi bới, sỉ nhục người khác

"Vua Quạt", Khánh "Sky", Hồ Văn Khoa là ba đối tượng vừa bị Công an tỉnh Bắc Ninh khởi tố về các hành vi lợi dụng mạng xã hội để gây rối trật tự công cộng, phát tán thông tin sai sự thật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

"Trong khi chửi bới, càng thấy đông view và đông người xem, tôi lại càng chửi nhiều", Khánh "Sky" (tức bị can Nguyễn Văn Hợi) khai nhận với cơ quan điều tra. Trước đó, nhiều "giang hồ mạng" như Huấn Hoa Hồng, Phú Lê, Khá Bảnh... cũng có chung công thức để trở nên nổi tiếng.

Trong thời đại mạng xã hội, chỉ cần một cú chạm, người dùng có thể bước vào những cuộc livestream đầy tiếng chửi bới, công kích và những phát ngôn gây sốc. Càng gay gắt, những phiên phát trực tiếp này đôi khi càng hút người xem, bình luận và chia sẻ.

Đằng sau sức hút tưởng như khó hiểu ấy là một vòng lặp quen thuộc: người phát liên tục đẩy giới hạn, còn người xem bị cuốn theo sự tò mò, tranh cãi và tâm lý muốn chứng kiến "chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo".

Khi những nội dung lệch chuẩn xuất hiện dày đặc, câu hỏi không chỉ nằm ở việc vì sao chúng vẫn được đón nhận, mà còn là chúng đang tác động thế nào đến cách công chúng nhìn nhận và ứng xử trên không gian mạng.

Livestream "rác" hút người xem

Trao đổi với Tri Thức - Znews, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, cho rằng trước hết phải nhìn nhận các màn livestream có nội dung độc hại, gây tranh cãi là một sản phẩm điển hình của "nền kinh tế chú ý".

Ông lý giải trong môi trường số, sự chú ý có thể chuyển hóa thành lượt xem, người theo dõi, tiền quảng cáo, quà tặng và cả ảnh hưởng xã hội. Chính vì vậy, một số người cố tình tạo xung đột, gây sốc, phát ngôn cực đoan, thậm chí tự đặt mình vào vị trí có quyền phán xét người khác để kéo công chúng vào cuộc.

Ở phía người xem, tâm lý tò mò trước xung đột là điều vốn có. Người ta muốn biết "chuyện gì đang xảy ra", "ai thắng ai thua", "người này sẽ nói gì tiếp theo". Hiệu ứng đám đông càng làm sự tò mò tăng lên: thấy hàng trăm nghìn người cùng xem, nhiều người nghĩ rằng chắc phải có điều gì đáng chú ý.

Các livestream chửi bới, thách đấu hút nhiều lượt xem trên mạng xã hội. Ảnh: Xuân Sang.

Chung nhận định, chuyên gia truyền thông thương hiệu Lê Minh Tâm - Founder TGM Media - còn cho rằng đôi khi những nội dung công kích cá nhân, phát ngôn lệch chuẩn còn tạo cảm giác "chân thực" cho người xem. Nhiều người lầm tưởng rằng những phát ngôn ngông cuồng, không màng hậu quả chính là sự dũng cảm phơi bày sự thật, từ đó họ vô tình bị cuốn vào và trở thành lực lượng ủng hộ nhiệt tình.

Đặc biệt, khi đối tượng bị công kích là người nổi tiếng, KOL hay những người từng có hình ảnh hoàn hảo, khán giả thường có xu hướng muốn xem "mặt tối" của họ. Việc chứng kiến một "thần tượng" bị kéo rớt khỏi bệ phóng quyền lực mang lại cho nhiều người cảm giác giải trí và kích thích sự tò mò mạnh mẽ.

Điều đáng nói là thuật toán của nhiều nền tảng lại thường ưu tiên những nội dung tạo cảm xúc mạnh, đặc biệt là phẫn nộ, tranh cãi và bất ngờ. Vì thế, có những nội dung càng bị phản đối lại càng được lan truyền.

Tuy nhiên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng cần phân biệt rất rõ nhiều người xem không đồng nghĩa với nhiều người đồng tình, và nhiều tương tác càng không đồng nghĩa với giá trị.

"Nếu lấy lượt xem làm thước đo duy nhất cho ảnh hưởng xã hội, chúng ta rất dễ rơi vào tình trạng tai tiếng được đánh đồng với danh tiếng, còn sự lệch chuẩn lại được hiểu nhầm là một dạng thành công", ông nói.

Hậu quả khó lường

Trước sự tràn lan của các livestream chửi bới, "bóc phốt" trên mạng xã hội, ông Lê Minh Tâm lo ngại việc thường xuyên tương tác trong môi trường thông tin độc hại có thể âm thầm làm thay đổi nhận thức và bóp méo văn hóa giao tiếp của người xem theo những hướng rất nguy hiểm.

Cụ thể, khi xem nội dung livestream phát ngôn lệch chuẩn quá nhiều, ngưỡng chịu đựng của người xem sẽ tăng lên. Những từ ngữ tục tĩu, hành vi hạ nhục người khác dần được não bộ dán nhãn là bình thường, là thú vị hoặc thậm chí là cá tính thẳng thắn. Nhận thức về quy chuẩn đạo đức cũng bị thay đổi, khiến người xem dễ dàng chấp nhận và vô thức sử dụng lại những ngôn từ đó trong giao tiếp đời thực, bắt chước hành vi tương tự mà không hề cảm thấy có vấn đề gì.

Ngoài ra, các livestream bóc phốt thường dẫn dắt đám đông theo tư duy phân cực rất rõ ràng: Trắng hoặc Đen, Đúng hoặc Sai tuyệt đối, không có vùng xám. Người xem mất dần khả năng nhìn nhận vấn đề đa chiều.

"Họ lười kiểm chứng thông tin, dễ dãi tin vào lời cáo buộc một chiều và trao quyền phán xét cho đám đông. Dần dần, thói quen này tạo ra một thế hệ người dùng mạng phản ứng theo bản năng và cảm xúc nhiều hơn là tư duy logic", ông Tâm chỉ ra.

Đặc biệt, đối với những đối tượng đang trong giai đoạn định hình tính cách - đặc biệt là trẻ em ở độ tuổi tiểu học hay vị thành niên - việc tiếp xúc với nội dung lệch chuẩn rất dễ dẫn đến hiện tượng bắt chước. Các em có thể sao chép thái độ ngạo mạn, tư tưởng lệch lạc và ngôn từ thù ghét từ các phiên livestream để áp dụng vào việc giao tiếp với bạn bè, thầy cô và gia đình, lầm tưởng đó là biểu hiện của sức mạnh, quyền lực và sự trưởng thành. Đây có lẽ là hậu quả đáng lo ngại nhất.

Chuyên gia lo ngại các livestream bẩn có thể tác động tiêu cực đến hành vi, nhận thức của người xem. Ảnh: Xuân Sang.

Với GS.TS Bùi Hoài Sơn, hiện tượng livestream "rác" lan truyền phản ánh ít nhất ba vấn đề.

Thứ nhất, môi trường văn hóa số của chúng ta đang tồn tại sự cạnh tranh rất không cân sức giữa nội dung có giá trị và nội dung gây sốc. Một nội dung về sách, lịch sử, nghệ thuật hay kỹ năng sống thường cần nhiều công sức sáng tạo, nhưng chưa chắc được thuật toán ưu tiên. Trong khi đó, một cuộc cãi vã chỉ cần vài phút có thể lập tức trở thành xu hướng.

Thứ hai, các chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng chưa được hình thành vững chắc. Chúng ta đã có pháp luật, có quy tắc ứng xử, nhưng văn hóa không chỉ được tạo ra bằng quy định. Văn hóa còn là những điều cộng đồng cùng coi là đáng trân trọng hay đáng xấu hổ. Khi một hành vi phản cảm vẫn mang lại danh tiếng và lợi ích kinh tế, nghĩa là cơ chế khuyến khích của môi trường số còn có vấn đề.

Thứ ba, điều này cho thấy năng lực chọn lọc nội dung của một bộ phận công chúng chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Chúng ta bước rất nhanh vào xã hội số nhưng giáo dục về văn hóa số, đạo đức số và năng lực truyền thông chưa được chuẩn bị tương xứng.

"Tuy vậy, tôi không bi quan. Không gian mạng cũng đang có rất nhiều nội dung tử tế, sáng tạo, giàu tri thức và nhân văn. Vấn đề là chúng ta phải tạo ra một hệ sinh thái để những giá trị tốt đẹp ấy được nhìn thấy nhiều hơn, lan tỏa mạnh hơn và được tưởng thưởng xứng đáng hơn", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.

Cần nhiều bên hợp sức

Cả PGS.TS Bùi Hoài Sơn và chuyên gia truyền thông Lê Minh Tâm đều cho rằng không có giải pháp đơn lẻ nào đủ sức để giải quyết vấn đề livestream độc hại. Cần có sự chung tay từ cơ quan quản lý, nền tảng công nghệ, người sáng tạo nội dung đến chính công chúng.

Ông Tâm chỉ ra về phía nền tảng mạng xã hội, cần phải phát triển mạnh hơn nữa các bộ lọc nội dung. Ứng dụng các mô hình AI để phân tích sắc thái biểu cảm, từ lóng, và ngữ cảnh tiếng Việt ngay trong lúc livestream đang diễn ra. Nếu phát hiện vi phạm, hệ thống phải lập tức cắt sóng hoặc đánh sập luồng phát. Cùng với đó, nền tảng nên có những biện pháp răn đe mạnh tay với các tài khoản tạo nội dung độc hại. Ví dụ: vô hiệu hoá các tính năng kiếm tiền, tạm ngừng các chức năng thương mại, thậm chí là khoá tài khoản.

Về phía cơ quan nhà nước, cần có cơ chế phối hợp trực tiếp với các nền tảng mạng xã hội để khóa vĩnh viễn tài khoản và cấm live diện rộng (định danh qua CCCD/số điện thoại) đối với những cá nhân liên tục vi phạm. Mở rộng và làm nghiêm hành lang pháp lý, cụ thể hóa các chế tài liên quan đến bạo lực mạng, xúc phạm nhân phẩm trên không gian số để quá trình xử lý diễn ra nhanh chóng, mang tính răn đe công khai.

Người dùng đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn các livestream bẩn trên mạng xã hội. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Về phía các doanh nghiệp và các đơn vị truyền thông, nên thiết lập quy tắc nói "không" với việc booking các KOL, KOC nổi lên từ các trào lưu bóc phốt, bất chấp việc họ có lượng traffic (lưu lượng truy cập) khổng lồ. Đặc biệt cẩn trọng trong các hoạt động hợp tác, nếu KOL, KOC có những hành vi lệch chuẩn trên livestream, hợp đồng lập tức bị hủy bỏ và phải bồi thường thiệt hại. Điều này ép những người làm nội dung phải tự kiểm duyệt chính mình.

Bên cạnh đó, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng người dùng cũng giữ một vai trò rất quan trọng. Mỗi lượt xem, bình luận và chia sẻ đều là một tín hiệu gửi tới thuật toán. Vì thế, đôi khi cách phản ứng tốt nhất trước một livestream "rác" là không xem, không chia sẻ, không biến nó thành đề tài bàn tán vô tận và báo cáo nội dung khi cần thiết.

"Tôi vẫn thường nghĩ rằng trong xã hội số, mỗi cú nhấp chuột cũng là một lựa chọn văn hóa. Nếu công chúng ngừng tưởng thưởng cho sự độc hại, nếu nền tảng ngừng khuếch đại nó và pháp luật xử lý nghiêm những hành vi vượt giới hạn, những livestream 'rác' sẽ dần mất đi môi trường để tồn tại", ông nói.