Sáng 23/10, tình nguyện viên Thanh Trúc phát hiện một con khỉ đực nằm thoi thóp bên đường Hoàng Sa, Bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng, sau cú va chạm với xe máy. Khi tiếp cận, cô thấy trên miệng con vật vẫn còn miếng chuối ăn dở. Những người chứng kiến kể trước đó có người ném chuối ra đường để dụ đàn khỉ xuống nhặt thức ăn.

"Khỉ xuống đường không chỉ gây nguy hiểm cho chúng mà còn đe dọa an toàn giao thông của con người. Người dân và du khách đừng nên nhân danh 'yêu thương' để bất chấp biển 'cấm cho khỉ ăn' của cơ quan chức năng", Trúc nói với Tri Thức - Znews.

Những cái chết ám ảnh

Bán đảo Sơn Trà được mệnh danh là "lá phổi xanh" của Đà Nẵng, nơi sinh sống của nhiều loài động vật, trong đó có voọc chà vá chân nâu, loài linh trưởng nguy cấp, quý hiếm. Tạp chí du lịch Wanderlust của Anh từng giới thiệu Sơn Trà là điểm đến nổi bật để quan sát động vật hoang dã tại Việt Nam.

Tuy nhiên, thói quen cho động vật ăn của một bộ phận người dân, du khách đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho đàn khỉ và môi trường tự nhiên.

Tình trạng khỉ hoang dã kéo xuống đường giao thông kiếm ăn xuất hiện từ năm 2018, gia tăng từ năm 2020 đến nay. Dù cơ quan chức năng nhiều lần cảnh báo, du khách vẫn lén cho khỉ ăn trên bán đảo.

6 năm tham gia tuần tra tại Sơn Trà, Thanh Trúc nhiều lần chứng kiến khỉ bị xe tông khi lao ra đường nhặt thức ăn. Một trong những hình ảnh ám ảnh cô nhất là cảnh khỉ mẹ gào rú, ôm con đã chết trong đêm tháng 2/2025.

Hôm đó, khi tuần tra trên đường Hoàng Sa, đoạn gần Hồ Xanh, nữ tình nguyện viên phát hiện vệt máu lớn trên mặt đường. Ngẩng lên, cô thấy khỉ mẹ gào khóc trên dây điện. "Khi tiếp cận, tôi phát hiện khỉ con đã bị dập phần đầu, không còn khả năng sống sót", cô kể.

Trúc cho biết có thời điểm, chỉ trong một tháng, 4 con khỉ chết vì tai nạn giao thông sau khi hình thành thói quen xuống đường chờ thức ăn. Trong số này có 2 con non hơn một tuổi và 2 con trưởng thành.

Khỉ bị "nuông chiều"

Trái cây, bánh kẹo, nước ngọt, cơm, bún, sữa, trà sữa, thậm chí rượu pha nước ngọt là những thứ người dân, du khách mang đến cho khỉ tại Sơn Trà. Tình trạng này diễn ra hàng ngày. Từ năm 2023, Trúc nhiều lần thu gom trái cây hư thối, cơm thiu, bún ôi và bánh kẹo hết hạn bị bỏ lại cho đàn khỉ.

"Họ xem dạ dày của khỉ như bãi rác của mình", nữ tình nguyện viên bức xúc.

Thường xuyên được con người cung cấp thức ăn khiến khỉ con ít có cơ hội học cách kiếm ăn trong rừng. Thay vì tự tìm thức ăn trong môi trường tự nhiên, chúng xuống đường chờ người cho, giật đồ trên tay khách, lục thùng rác hoặc xâm nhập khu dân cư. Tập tính này làm gia tăng xung đột giữa người và khỉ, kéo theo nguy cơ tai nạn giao thông.

Nguồn thức ăn không phù hợp còn có thể khiến khỉ rối loạn tiêu hóa, rụng lông và mắc các bệnh đường ruột. Trúc nhận định thực phẩm chứa nhiều đường kích thích sinh sản, khiến số lượng khỉ tăng nhanh, vượt khả năng kiểm soát của môi trường sống.

Thức ăn do con người cung cấp còn làm gia tăng cạnh tranh giữa các cá thể, phá vỡ cấu trúc xã hội tự nhiên của đàn. Đáng lo ngại, những con khỉ thường xuyên xuất hiện gần đường và khu dân cư có nguy cơ bị bẫy bắt để nuôi làm thú cưng, nấu cao hoặc buôn bán thịt động vật hoang dã.

Ngoài ra, khỉ còn là một mắt xích trong chuỗi thức ăn, là con mồi của các loài như trăn. Khi đàn khỉ bị lôi kéo xuống đường tìm thức ăn, trăn cũng di chuyển theo, làm thay đổi sự tương tác giữa các loài trong môi trường sống.

Khoảng trống trong cơ chế xử lý

Dù biển "cấm cho khỉ ăn" được lắp đặt ở nhiều nơi, một bộ phận người dân và du khách vẫn cố tình vi phạm. Khi bị nhắc nhở, có người phản ứng gay gắt, chửi bới; một số tình nguyện viên từng bị hành hung. Có người bị nhắc ở điểm này liền chuyển sang nơi khác để vứt thức ăn. Một số người treo thức ăn trên xe, để khỉ tự lấy rồi cho rằng mình không trực tiếp cho chúng ăn.

"Biệt đội bảo vệ khỉ Sơn Trà" từng được thành lập, nhưng hiện chỉ còn Trúc duy trì hoạt động. Nhiều tình nguyện viên rời đi vì áp lực, bị đe dọa hoặc nản lòng khi những lời nhắc nhở không đem lại hiệu quả.

Trúc cho biết nhiều con khỉ bị xe tông gần như không thể sống sót; những con may mắn qua khỏi thường bị cụt chi. Các cá thể dính bẫy được đưa đi điều trị, nhưng nhiều trường hợp không thể cứu chữa do hoại tử, mất máu hoặc xuất huyết nặng. Cô cũng ghi nhận những trường hợp khỉ bị xuất huyết nặng sau khi ăn thực phẩm không phù hợp.

Đầu tháng 10, Ban Quản lý bán đảo Sơn Trà và các bãi biển du lịch Đà Nẵng tiếp tục cảnh báo du khách không cho khỉ ăn khi tham quan khu vực.

BQL đề nghị người dân, du khách không cho khỉ và động vật hoang dã ăn dưới bất kỳ hình thức nào, không tiếp cận, trêu chọc hoặc dụ chúng. Du khách cần tránh xả rác, không để lại thức ăn trong môi trường tự nhiên, chỉ quan sát và chụp ảnh động vật từ khoảng cách an toàn.

Trao đổi với Tri Thức - Znews trước đó, ông Phan Minh Hải, Phó trưởng Ban Quản lý bán đảo Sơn Trà và các bãi biển du lịch Đà Nẵng, cho biết khó khăn lớn hiện nay là chưa có chế tài xử phạt cụ thể đối với hành vi cho động vật hoang dã ăn theo quy định pháp luật hiện hành.

Khoảng trống này khiến công tác quản lý, nhắc nhở gặp nhiều trở ngại, nhất là khi một số người cố tình vi phạm hoặc phản ứng tiêu cực.

Trong lúc chờ các biện pháp mạnh và đồng bộ hơn từ cơ quan chức năng, Trúc cho rằng ý thức của du khách vẫn là yếu tố then chốt để giảm xung đột giữa con người và động vật hoang dã.

Trước mỗi chuyến tham quan, du khách cần chủ động tìm hiểu, tuân thủ quy định và khuyến cáo của chính quyền địa phương, tránh gây tổn hại đến môi trường tự nhiên.

Khi gặp khỉ, không lấy thức ăn ra dụ dỗ hoặc trêu chọc; cần cất kỹ đồ ăn trong túi hoặc cốp xe để tránh bị khỉ giật. Giữ khoảng cách an toàn, không cố tình tiếp cận hay tương tác gần với động vật hoang dã là nguyên tắc cần tuân thủ.

"Người dân, du khách nên di chuyển với tốc độ vừa phải trên các tuyến đường qua Bán đảo Sơn Trà, hạn chế nguy cơ va chạm với động vật hoang dã và bảo đảm an toàn cho chính mình", Trúc nói.