 |
| Những câu hỏi liên quan nghề nghiệp có thể khiến trẻ bị "đóng khung" trong một định hướng nhất định. Ảnh: Pexels. |
Trong những buổi họp mặt gia đình, giờ học hướng nghiệp hay khi trẻ thể hiện sự quan tâm đến một lĩnh vực mới, người lớn, đặc biệt là cha mẹ, thường hỏi "Lớn lên con muốn làm nghề gì?".
Với câu hỏi này, cha mẹ muốn tìm hiểu sở thích, đồng thời kỳ vọng con sớm xác định mục tiêu để có sự chuẩn bị phù hợp. Tuy nhiên, cách đặt vấn đề này cũng có thể khiến trẻ tin rằng nghề nghiệp chính là câu trả lời cho câu hỏi bản thân là ai.
Trước vấn đề này, các nhà nghiên cứu thuộc Viện Google DeepMind đang xem xét ý nghĩa tâm lý của công việc đối với con người và những thay đổi có thể xảy ra khi trí tuệ nhân tạo (AI) tác động đến thị trường lao động.
Khi nghề nghiệp trở thành bản sắc cá nhân
Theo Forbes, con người thường gắn bản sắc cá nhân với nghề nghiệp. Khi gặp một người mới, câu hỏi "Bạn làm nghề gì?" gần như trở thành cách mở đầu cuộc trò chuyện quen thuộc.
Công việc không chỉ mang lại thu nhập mà còn đem đến địa vị xã hội, sự công nhận và cảm giác có ích. Vì vậy, khi mất việc, một người có thể cảm thấy mình đánh mất một phần quan trọng của bản thân, ngay cả khi đã tìm được công việc mới.
Để làm rõ vấn đề này, thông qua tổng quan hơn 100 nghiên cứu mang tên Work, Wellbeing, and Choice (tạm dịch: Công việc, sức khỏe tinh thần và quyền lựa chọn), các nhà nghiên cứu DeepMind đã chỉ ra những hệ quả tâm lý của tình trạng thất nghiệp ngoài ý muốn.
Cụ thể, nghiên cứu tại Đức ghi nhận người lao động vẫn bị suy giảm sức khỏe tinh thần ít nhất 5 năm sau khi tìm được việc làm mới. Tại Đan Mạch, nghiên cứu về những trường hợp nhà máy đóng cửa cho thấy tỷ lệ tử vong ở nhóm lao động mất việc cao hơn 79% trong năm đầu tiên sau khi thất nghiệp. Ngay cả 20 năm sau, tỷ lệ này vẫn cao hơn 11%.
Các nghiên cứu cũng ghi nhận nam giới thường chịu ảnh hưởng tâm lý nặng nề hơn khi thất nghiệp. Nguyên nhân một phần đến từ những kỳ vọng truyền thống về vai trò trụ cột kinh tế gia đình và quan niệm nam giới phải thành công trong sự nghiệp. Khi công việc trở thành nguồn xác định giá trị bản thân chủ yếu, việc mất đi vị trí nghề nghiệp có thể khiến họ khó tìm được điểm tựa khác.
Từ những nghiên cứu này, tác giả Dan Fitzpatrick nhấn mạnh đây là vấn đề cha mẹ cần suy nghĩ khi định hướng cho con từ nhỏ. Nếu trẻ được dạy rằng thành công đồng nghĩa với có một công việc tốt, thu nhập cao và địa vị xã hội, các em có thể gặp khó khăn khi con đường sự nghiệp không diễn ra như dự tính.
Nhà tâm lý học Adam Grant cũng cảnh báo việc hỏi trẻ muốn trở thành ai có thể dẫn đến hiện tượng identity foreclosure, tức trẻ sớm cam kết với một bản sắc nhất định trước khi có cơ hội khám phá những lựa chọn khác. Khi đã dành nhiều năm học tập và chuẩn bị cho một nghề nghiệp, trẻ có thể xem việc thay đổi định hướng là thất bại cá nhân.
 |
| Cha mẹ nên khuyến khích con suy nghĩ về bản sắc cá nhân và chuẩn bị cho tương lai nhiều thay đổi. Ảnh: Pexels. |
Dạy trẻ thích nghi thay vì chỉ chuẩn bị cho một nghề
Trong thời đại AI, những lo ngại trên ngày càng rõ nét bởi các công nghệ thông minh nhanh chóng thay đổi cơ hội việc làm, đặc biệt là cơ hội dành cho lao động trẻ.
Tác giả Dan Fitzpatrick đặt ra tình huống một đứa trẻ dành cả tuổi thơ để theo đuổi một nghề nghiệp cụ thể, lựa chọn môn học phù hợp và được gia đình hy sinh nhiều nguồn lực để hỗ trợ. Nhưng đến khi sẵn sàng bước chân vào ngành, cơ hội việc làm lại bắt đầu thu hẹp. Khi nghề nghiệp đã trở thành một phần quá lớn trong bản sắc cá nhân, việc chuyển hướng có thể khiến người trẻ cảm thấy bản thân thất bại.
Do đó, thay vì chỉ hỏi con muốn làm nghề gì, cha mẹ nên khuyến khích trẻ suy nghĩ về hai vấn đề rộng hơn, gồm "Tôi là ai?" và "Tôi có thể tạo ra sự khác biệt như thế nào?".
Forbes cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc mở rộng trải nghiệm nghề nghiệp cho trẻ. Lý do là môi trường sống và những người trẻ tiếp xúc có ảnh hưởng lớn đến hình dung về tương lai. Đặc biệt, nhà trường có thể giúp học sinh mở rộng lựa chọn bằng cách tạo cơ hội gặp gỡ những người làm việc trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Những cuộc trò chuyện không chỉ nên xoay quanh tên gọi nghề nghiệp mà còn cần đề cập đến điều họ quan tâm, những gì đã học được và cách cuộc sống thay đổi trong quá trình làm việc.
Một yếu tố khác là cho phép trẻ thay đổi suy nghĩ. Người lớn thường khuyến khích trẻ lựa chọn môn học, bằng cấp và lộ trình nghề nghiệp từ sớm. Tuy nhiên, việc thay đổi định hướng đôi khi lại bị xem là thiếu kiên định hoặc từ bỏ mục tiêu.
DeepMind cho biết quyền lựa chọn có vai trò quan trọng đối với sức khỏe tinh thần. Nguyên tắc này cũng cần được áp dụng trong giáo dục. Trẻ cần có cơ hội đưa ra quyết định, nhận ra điều gì không phù hợp với bản thân và thử một lựa chọn khác. Ngoài ra, các em cần được khuyến khích nỗ lực, phát triển chuyên môn và theo đuổi những điều mình đam mê.
Nhìn chung, điều quan trọng không chỉ là chuẩn bị cho trẻ một công việc để kiếm sống mà còn giúp các em xây dựng bản sắc cá nhân. Khi một nghề nghiệp không còn phù hợp hoặc cơ hội việc làm biến mất, trẻ vẫn cần hiểu rõ giá trị của bản thân và có khả năng tìm kiếm một hướng đi mới.
Bạn đang cảm thấy mình đã quá tuổi để học?
Được học - câu chuyện về cô gái 17 mới được đến trường lần đầu và đã trở thành tiến sĩ ngành Sử học về sau - hơn cả một câu chuyện truyền cảm hứng về học tập. Đó là hành trình đi tìm bản ngã của Tara Westover, khi cô đánh mất gia đình mình với những lời cáo buộc nghiệt ngã. Đó là sự trưởng thành về nhận thức trước một thế giới rộng lớn hơn gấp nhiều lần những gì cô được nhồi nhét trước kia. Đó là một hành trình giáo dục mà không phải ai cũng sẽ dễ dàng hoàn thành được. Độc giả có thể tìm hiểu thêm về Được học tại đây.
