Mùa hè sau năm lớp 8 trở thành mốc đáng nhớ với Nguyễn Quang Đại (18 tuổi, Gia Lai) khi cậu bất ngờ tăng vọt gần 20 cm.

Từ một cậu bé có vóc dáng bình thường, Đại nhanh chóng chạm mốc 1,86 m.

“Lúc đó mình chỉ thấy quần áo ngắn dần, đứng cạnh bạn bè thì cao hơn hẳn”, Đại chia sẻ.

Ngủ lúc 22h, "lớn phổng" tự nhiên

Bố mẹ sống cùng nên quen dần với sự lớn lên của con, nhưng người thân lâu ngày gặp lại đều ngỡ ngàng trước vóc dáng của Đại. Nhưng với họ hàng lâu ngày mới gặp, vóc dáng của Đại gây bất ngờ lớn.

Lần trở về nhà nội năm đó, người thân thậm chí không nhận ra cháu trai nhỏ thó ngày nào nay đã đứng vượt cả đầu mình. Trong gia đình, ông bà, bố mẹ đều sở hữu chiều cao trung bình khoảng 1,7 m.

Đại cho biết khi ấy cũng không uống sữa công thức hay thực phẩm giúp tăng chiều cao cụ thể. Bữa cơm của cậu vẫn là những món ăn mẹ nấu với rau củ quả, cá thịt hàng ngày, thi thoảng vẫn mì tôm và ăn vặt như bao thiếu niên khác.

Đại chơi thể thao nhưng chỉ ở mức rèn luyện thể chất. Ngoài những buổi chiều tranh thủ ghé phòng gym 4 buổi một tuần, thói quen tập luyện của Đại chỉ dừng ở mức vừa phải.

Thay vào đó, "vũ khí" lặng lẽ nhưng đều đặn nhất lại nằm ở nhịp sinh hoạt: đúng 22h là lên giường, thả mình vào giấc ngủ trọn vẹn 8 tiếng mỗi đêm.

Không tính toán nhiều cũng không áp lực, chiều cao cứ thế tự nhiên tìm đến với Đại như một món quà của tuổi dậy thì.

Chiều cao 1,86 m là con số lý tưởng trong mắt nhiều người, nhưng với Đại, đôi khi nó lại mang đến không ít rắc rối đời thường.

Dễ thấy nhất là chuyện trang phục. Đại rất khó tìm được quần áo, giày dép vừa vặn với vóc dáng quá khổ. Có lần đặt mua giày qua mạng, cậu đành ngậm ngùi cất tủ vì mang không vừa chân mà lại chẳng thể đổi trả. Nhiều dịp nhóm bạn rủ nhau mua đồ đôi hay đồng phục, Đại cũng đành ngậm ngùi đứng ngoài cuộc vì không bên nào có sẵn bảng size.

“Cả nhóm mua đồ chung mà riêng mình không có size vừa, nhiều lúc cũng thấy hơi tủi thân và bất tiện cho mọi người”, Đại cười nhớ lại.

Dù vậy, khi đã quen với vóc dáng của mình, cậu học trò dần biết cách chọn và phối đồ khéo léo hơn. Những bộ trang phục vừa vặn không chỉ giúp Đại tự tin bước ra đường mà còn biến chiều cao “quá khổ” ngày nào trở thành một lợi thế ngoại hình đáng tự hào.

Không có “công thức” chung cho chiều cao

Tuổi dậy thì là một trong những "cửa sổ vàng" phát triển thể chất nhanh nhất của đời người. Dù vậy, mỗi đứa trẻ lại có một cột mốc và tốc độ tăng trưởng hoàn toàn khác nhau.

Ở nam giới, đợt bứt phá chiều cao thường đến muộn hơn so với nữ. Trong giai đoạn này, cơ thể không chỉ phát triển vượt bậc về chiều cao mà còn có sự thay đổi lớn về cân nặng, khối lượng cơ bắp và nhu cầu năng lượng.

Do đó, việc một trẻ tăng vọt chiều cao trong thời gian ngắn là điều hoàn toàn có thể xảy ra mà không nhất thiết phải phụ thuộc vào bất kỳ "công thức" thần thánh nào.

Theo TS Mai Thị Mỹ Thiện, Bộ môn Dinh dưỡng và Thực phẩm (Đại học Y Dược TP.HCM), mức tăng gần 20 cm như trường hợp của Quang Đại vẫn nằm trong giới hạn tăng trưởng sinh lý bình thường của tuổi dậy thì.

Chuyên gia phân tích, chiều cao chịu tác động tổng hòa từ nhiều yếu tố, trong đó di truyền chỉ đóng góp một phần. Đáng chú ý, vóc dáng khi dậy thì không chỉ phản ánh chế độ ăn uống ở thời điểm hiện tại, mà còn là kết quả tích lũy từ cả quá trình phát triển trước đó, đặc biệt là giai đoạn tiền dậy thì.

TS Thiện cho biết thêm, một đợt tăng trưởng mạnh ở tuổi dậy thì là kết quả của việc cơ thể được chuẩn bị tốt về nền tảng dinh dưỡng, kết hợp với sự kích hoạt đúng thời điểm của các hormone tăng trưởng.

Trường hợp tăng trưởng bứt phá của Quang Đại cũng phản ánh xu hướng phát triển thể chất chung của thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay. Theo kết quả Tổng điều tra Dinh dưỡng Quốc gia (2019-2020) do Viện Dinh dưỡng và Tổng cục Thống kê thực hiện, chiều cao trung bình của nam thanh niên Việt Nam đã đạt 168,1 cm (tăng 3,7 cm so với năm 2010), trong khi nữ giới đạt 156,2 cm (tăng 2,6 cm).

Mức tăng tốc này giúp Việt Nam vươn lên vị trí thứ 4 tại Đông Nam Á (sau Singapore, Malaysia và Thái Lan) - một bước tiến so với vị trí thuộc nhóm thấp trong khu vực cách đây một thập kỷ.

Tuổi dậy thì nên ăn gì, hạn chế gì?

Không có "công thức thần thánh" nào giúp trẻ cao vượt trội, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc phụ huynh hoàn toàn thụ động trong quá trình phát triển của con. Theo TS Thiện, chìa khóa cốt lõi là xây dựng cho trẻ một nền tảng dinh dưỡng và thói quen sinh hoạt khoa học, thay vì đặt trọn kỳ vọng vào một loại thực phẩm, sản phẩm bổ sung hay môn thể thao riêng lẻ nào đó.

Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP) cũng nhấn mạnh, dậy thì là giai đoạn cơ thể có nhu cầu vượt trội về các dưỡng chất thiết yếu như canxi, sắt, kẽm và vitamin D.

Đây đồng thời là thời điểm trẻ bắt đầu định hình thói quen ăn uống cá nhân. Vì vậy, thay vì phụ thuộc vào thực phẩm chức năng, cha mẹ nên hướng con đến một chế độ ăn đa dạng, cân bằng, đáp ứng đủ năng lượng cho đợt bứt phá chiều cao.

Trong bữa ăn hàng ngày, phụ huynh có thể ưu tiên thịt, cá, tôm, trứng, thịt gia cầm, sữa và các sản phẩm từ sữa, đậu phụ, các loại đậu và hạt, kết hợp rau xanh, trái cây và các nguồn tinh bột như cơm, khoai, ngô, yến mạch hoặc ngũ cốc nguyên hạt.

Theo WHO, nhiều thực phẩm chế biến sẵn và chế biến cao có thể chứa lượng lớn đường tự do, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và natri. Vì vậy, phụ huynh nên hạn chế nước ngọt có đường, trà sữa và các đồ uống nhiều đường; thức ăn nhanh như gà rán, khoai tây chiên, hamburger; đồ chiên rán nhiều dầu mỡ; snack, bánh kẹo và các thực phẩm chế biến sẵn nhiều muối, đường hoặc chất béo.

Đặc biệt, không nên để trẻ bỏ bữa hoặc ăn kiêng quá mức trong giai đoạn cơ thể đang phát triển nhanh.

Bên cạnh dinh dưỡng, ngủ đủ giấc cũng là một phần trong quá trình phát triển. Trẻ 6-12 tuổi cần ngủ khoảng 9-12 giờ mỗi ngày, còn thanh thiếu niên 13-18 tuổi cần 8-10 giờ. Phụ huynh nên duy trì giờ ngủ tương đối ổn định, hạn chế thiết bị điện tử trước khi đi ngủ và tạo môi trường thuận lợi để trẻ ngủ đủ.

Về vận động, theo khuyến nghị của CDC, trẻ và thanh thiếu niên 6-17 tuổi nên có ít nhất 60 phút hoạt động thể chất mức độ vừa đến mạnh mỗi ngày. Các hoạt động có thể đa dạng như đi bộ nhanh, chạy, đạp xe, bơi, bóng đá, bóng rổ; trong đó nên có những hoạt động giúp tăng cường cơ bắp và xương ít nhất 3 ngày mỗi tuần.

Những thói quen này không phải “công thức” bảo đảm trẻ sẽ cao thêm mà mục tiêu là giúp trẻ có đủ năng lượng và dưỡng chất, ngủ nghỉ và vận động phù hợp để phát huy tiềm năng tăng trưởng vốn có.