Chuyên gia cảnh báo phim AI xâm chiếm mạng xã hội

Từ những đoạn video vài chục giây với hình ảnh chất lượng kém từng bị chê cười, phim AI đang có những bước tiến nhanh đáng kinh ngạc, bước vào lãnh địa vốn được xem là sân chơi của các ê-kíp sản xuất chuyên nghiệp. Tại Trung Quốc, mới đây, Hậu Tây Du Ký còn được lên sóng Đài truyền hình Hồ Nam, trở thành phim truyền hình dài tập đầu tiên của Trung Quốc được sản xuất hoàn toàn bằng AI, không có diễn viên hay bối cảnh thực tế. Theo đơn vị sản xuất, chi phí mỗi tập chỉ khoảng 13.400 USD, chưa bằng một phần mười chi phí của phim hoạt hình truyền thống hoặc phim người thật đóng.

Theo báo cáo dữ liệu của DataEye, toàn mạng xã hội Trung Quốc đã có hơn 221.900 bộ phim ngắn AI mới được phát hành trong nửa đầu năm 2026. Tất nhiên chỉ một phần rất nhỏ trong số chúng thành công và được lan truyền rộng rãi. Song tổng số lượng khổng lồ ấy đã phản ánh phần nào cơn sốt nội dung AI cũng như sức dung nạp của thị trường. Từ những đoạn clip ngắn “xem cho vui”, phim AI giờ đây trở thành hình thức giải trí thực thụ được nhiều người đón nhận.

Mạng xã hội Việt Nam cũng chứng kiến làn sóng phim AI đổ bộ với tốc độ chóng mặt. Thời gian qua, trên nhiều nền tảng từ TikTok, Facebook Reels hay YouTube Shorts, những tập phim AI với nhân vật đẹp như xé truyện ngôn tình bước ra, hình ảnh và bối cảnh bắt mắt xuất hiện ngày càng phổ biến.

Phim AI hút khán giả nhờ đâu

Một sự thật khó chối cãi là phim AI ngày càng tiệm cận với phim ảnh do người thật sản xuất. Không còn mang dáng vẻ thô vụng của thời kỳ đầu, những tác phẩm được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo nay hấp dẫn, "có hồn" hơn hẳn.

Nếu những sản phẩm AI đầu tiên trên mạng xã hội thường dễ nhận ra bởi hình ảnh méo mó, chuyển động kỳ quặc hay nhân vật biến dạng; các công cụ tạo video hiện nay đã có những bước tiến rất xa. AI có thể tạo ra nhân vật với hình ảnh nhất quán, cử chỉ, hành động mượt mà, chân thật. Đó là chưa kể bối cảnh, phục trang cũng rất nịnh mắt, ngay cả khâu nội dung được đầu tư phong phú, phát triển thành một series có thể kéo dài qua hàng chục tập, thậm chí vài mùa.

Hình ảnh, nhân vật đẹp dễ dàng thu hút từ cái nhìn đầu tiên.

Trao đổi với Tri Thức - Znews, Thạc sĩ Trần Minh Ngân, hiện là giảng viên khoa Âm nhạc, Sân khấu & Điện ảnh của Đại học Văn Lang, nhận định một điểm đáng chú ý ở các nội dung AI này nằm ở khả năng đánh vào tâm lý khán giả. Theo chuyên gia, kịch bản thường được xây dựng bằng một chuỗi kích thích cảm xúc: nhân vật chính bị chèn ép, khiến người xem bực bội, tức giận, sau đó chờ đợi màn phản công và cảm giác hả hê khi kẻ xấu bị trừng phạt. Ai cũng có 1 giấc mơ thầm kín cần được thoả mãn: một cô gái muốn tìm bạch mã hoàng tử đời mình, một chàng trai muốn có năng lực đặc biệt để thay đổi cuộc đời và hành hiệp trượng nghĩa…

Nhìn từ góc độ lý luận, cấu trúc này vay mượn từ khái niệm Catharsis (sự thanh tẩy/giải tỏa cảm xúc) có từ thời Hy Lạp cổ đại, nhưng bị "bình dân hóa" và đẩy lên mức cực đoan. Con người luôn có nhu cầu đòi lại công lý, vậy nên những nội dung này cung cấp một liều dopamine ăn liền. Đời thực, chúng ta hiếm khi chứng kiến cảnh "nghiệp quật" ngay lập tức, nên những diễn biến trên màn hình trở thành phần thưởng cảm xúc xứng đáng cho khán giả theo dõi.

Đó cũng là lý do nội dung càng phi lý đôi khi càng có khả năng lôi kéo người xem. Họ không nhất thiết có niềm tin tuyệt đối ở câu chuyện, nhưng bị cuốn theo cảm giác tò mò muốn biết nhân vật sẽ có kết cục thế nào.

Theo ông Nguyễn Cao Tùng, nhà sản xuất với nhiều năm kinh nghiệm hoạt động trong ngành phim và quản lý một số dự án ứng dụng AI trong điện ảnh, bên cạnh mẫu số chung về mặt nội dung, một công cụ câu khách quen thuộc của nội dung ngắn bằng AI là "cliffhanger". Cụ thể, mỗi tập được dừng lại đúng thời điểm nhân vật chuẩn bị phát hiện bí mật, kẻ phản diện sắp bị vạch mặt hoặc một biến cố lớn sắp xảy ra. Sự tò mò, mất kiên nhẫn buộc khán giả phải bấm xem các tập kế tiếp để chứng kiến nốt những gì đang theo dõi. Đây là hiệu ứng Zeigarnik trong tâm lý học - con người luôn bị ám ảnh và ghi nhớ những việc đang làm dang dở.

Thông thường, chỉ một vài tập phim đầu tiên được phát miễn phí và quảng cáo trên các nền tảng mạng xã hội. Việc click vào những tập mới dẫn khán giả về website phát hành, nơi họ buộc phải trả phí để được “mở khóa” những nội dung tiếp theo.

Phim AI nhảm có thể mài mòn năng lực cảm thụ thẩm mỹ của đại chúng.

Theo ông Tùng, mô hình pay-per-episode (trả phí từng tập) hiện là một trong những cơ chế kiếm tiền quan trọng của các phim ngắn AI. Không chỉ người làm phim, nền tảng phát hành, đơn vị quảng cáo, chủ sở hữu IP và cả hệ thống phân phối đều có thể hưởng lợi từ một sản phẩm có khả năng giữ người xem và chuyển đổi họ thành khách hàng trả tiền.

Tín hiệu cảnh báo

Sự phổ biến của phim AI đặt ra câu hỏi về tác động của nó tới những người đang hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo, cụ thể ở đây là sản xuất phim.

Theo ông Trần Minh Ngân, AI đang khiến cho việc tạo ra một video “trông có vẻ hoàn chỉnh” trở nên cực kỳ dễ dàng: không cần lo diễn viên mắc bệnh, tai nạn, không sợ trời mưa bão làm hỏng bối cảnh, phía nhà sản xuất không cần trả lương cho hàng trăm con người…

Vì vậy, tác động của làn sóng phim AI đến ngành công nghiệp sản xuất phim sẽ rất khốc liệt. Những người làm nghề ở mức độ "lắp ráp", tức là thợ dựng phim làm theo mẫu, người viết kịch bản rập khuôn, họa sĩ vẽ storyboard cơ bản, hay những diễn viên chỉ có ngoại hình mà không có tài năng xuất sắc, sẽ đối diện nguy cơ mất việc. AI có làm những việc rập khuôn đó nhanh hơn và rẻ hơn gấp hàng nghìn lần.

Nhưng ở đẳng cấp điện ảnh thực thụ, AI chưa, hoặc có thể là rất lâu nữa mới thay thế được điện ảnh thực thụ. Trên trường quay, một cảnh phim hay đôi khi đến từ một khoảnh khắc "tai nạn" bất ngờ: một ánh mắt lạc nhịp của diễn viên, một giọt nước mắt rơi không theo kịch bản, sự im lặng kéo dài thêm 2 giây so với dự kiến… Đó là tính người (humanity), là sự không hoàn hảo mang đầy rung cảm.

Thực tế, hệ lụy đáng chú ý nhất nằm ở phía khán giả. Chuyên gia bày tỏ lo ngại việc tiếp xúc liên tục với nội dung AI được thiết kế để kích thích cảm xúc mạnh có thể làm thay đổi thói quen thưởng thức. Nếu khán giả liên tục xem những nội dung với biến cố nối tiếp biến cố, nhân vật đẹp hoàn hảo, hình ảnh bắt mắt và mọi xung đột đều được giải quyết nhanh chóng, những tác phẩm người đóng, vốn cần sự kiên nhẫn để cảm nhận, có thể trở nên khó tiếp cận hơn.

Đó là sự mài mòn năng lực cảm thụ thẩm mỹ của đại chúng. Điều này có thể được ví như việc tiêu thụ quá nhiều thức ăn nhanh nhiều gia vị, dẫn đến khó cảm nhận những hương vị tinh tế, thanh tao.

Cảm xúc của diễn viên là yếu tố khó thể thay thế.

Theo Thạc sĩ Trần Minh Ngân, thiết lập ranh giới để AI vẫn là một công cụ hỗ trợ, nhưng không thay thế con người trong lĩnh vực sáng tạo là một điều cần thiết.

“Giới làm nghề phải định vị lại việc sử dụng AI, dùng nó để gánh vác phần ‘chân tay’ như tìm kiếm ý tưởng ban đầu (brainstorming), vẽ concept art, xử lý kỹ xảo phông xanh, hay lọc âm thanh… Hãy để AI làm công cụ hỗ trợ kỹ thuật, còn quyết định về cảm xúc phải thuộc về con người.

Nghệ thuật sinh ra từ trải nghiệm sống, từ nỗi đau, tình yêu, sự bế tắc và khát vọng của con người. AI có thể quét hàng nghìn cuốn tiểu thuyết và kịch bản trong thời gian ngắn, nhưng nó chưa từng biết đau khi thất tình, chưa từng sợ hãi khi đứng trước cái chết, chưa từng khóc khi mất đi người thân. Chừng nào phim ảnh còn là nơi con người tìm kiếm sự đồng cảm về thân phận, thì đạo diễn và diễn viên thật vẫn còn lý do để tồn tại”, ông Ngân nhận định.

Đồng quan điểm, nhà sản xuất phim Nguyễn Cao Tùng cho rằng thị hiếu thay đổi là điều khó tránh khỏi, nhưng chưa chắc khán giả sẽ thích phim AI hơn phim người thật đóng.

“Càng ngày khán giả sẽ yêu cầu phim AI như người thật, đến nỗi họ không phân biệt được thật giả, hoặc họ sẽ quay về với phim có diễn viên thật. Đó là ngưỡng cân bằng của trào lưu AI. Tôi không nhìn tương lai là cuộc chiến giữa trí tuệ nhân tạo và con người. Tôi nghĩ đó sẽ là cuộc chơi giữa những nhà làm phim biết kết hợp năng lực của con người với năng lực của AI”, ông Tùng chia sẻ.