Chưa có trường hợp nào đồng ý hiến tạng mà chúng tôi chưa lấy ý kiến từng thành viên trong gia đình, chỉ cần một người không đồng ý là chúng tôi không lấy được.

PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, chia sẻ tại họp báo của Bộ Y tế về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) chiều 27/10.

Theo PGS Hùng, tình trạng thiếu nguồn tạng ghép trong khi nhu cầu của người bệnh ngày càng lớn đặt ra yêu cầu xem xét sửa đổi pháp luật theo hướng cởi mở hơn, tạo thêm cơ hội cứu sống người bệnh. Tuy nhiên, với người dưới 18 tuổi, việc mở rộng phạm vi hiến mô, tạng cần được cân nhắc thận trọng.

Hiến mô tái sinh phải bảo đảm không ảnh hưởng sức khỏe trẻ em

Phân tích sâu hơn về đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến một số loại mô, PGS.TS Dương Đức Hùng cho rằng cần phân biệt giữa tạng và mô tái sinh.

Theo ông, tạng có thể là một quả thận hoặc một phần gan. Trong khi đó, mô tái sinh, chẳng hạn tủy xương, có khả năng tái tạo sau khi được lấy. Bên cạnh đó, cũng có những loại mô không có khả năng tái tạo. Chính vì vậy, việc cho phép lấy mô tái sinh từ trẻ em phải đi kèm những điều kiện rất chặt chẽ, bảo đảm không ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ cả trước mắt và lâu dài.

Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức nhấn mạnh vai trò của người giám hộ, đặc biệt là bố mẹ, trong việc quyết định những vấn đề liên quan đến sức khỏe của trẻ. Tuy nhiên, ngay cả sự đồng ý của bố mẹ cũng cần được xem xét thận trọng để tránh nguy cơ ép buộc hoặc xung đột lợi ích.

Ông lấy ví dụ trường hợp một người bố muốn con trai hoặc con gái mình hiến tủy xương để ghép cho người thân trong gia đình.

Nếu người bố có quyền lợi liên quan đến việc hiến tặng, cần đặt vấn đề liệu quyết định đó có thực sự xuất phát từ lợi ích của đứa trẻ hay không.

Trong những tình huống như vậy, theo ông Hùng, hội đồng chuyên môn, hội đồng khoa học của bệnh viện phải có vai trò thẩm định, đánh giá đầy đủ các nguy cơ đối với người hiến. Đặc biệt, cần có kết luận bằng văn bản về việc lấy mô tái sinh có ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ trước mắt và lâu dài hay không.

Theo ông, chỉ khi bảo đảm được những điều kiện này mới có thể xem xét thực hiện, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích của trẻ em.

Một ca lấy tạng hiến tại Bệnh viện Thống Nhất (TP.HCM) vào 3/2025. Ảnh: Phan Pháp.

Một vấn đề khác được PGS.TS Dương Đức Hùng đề cập là phạm vi người thân được nhận mô hiến từ trẻ em.

Ông cho rằng, nếu áp dụng khái niệm thành viên gia đình theo phạm vi rộng, đối tượng có thể bao gồm cả anh rể, chị dâu, bố mẹ nuôi hoặc anh chị em nuôi. Trong khi đó, những người này không nhất thiết có quan hệ huyết thống với trẻ.

Việc mở rộng phạm vi quá lớn có thể làm phát sinh nguy cơ lợi dụng các quan hệ gia đình, chẳng hạn thông qua việc nhận con nuôi để thực hiện những mục đích khác. Vì vậy, ông Hùng đồng tình với hướng thu hẹp phạm vi người được nhận mô hiến từ trẻ em, tập trung vào những người có quan hệ huyết thống trực tiếp như bố mẹ đẻ và anh chị em ruột.

Có những đứa trẻ không thể chờ thêm

GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết nhu cầu ghép tạng ở trẻ em có những đặc thù riêng, đặc biệt về kích thước và khả năng tương thích của tạng hiến.

Đối với ghép tim, kích thước cơ thể là một trong những yếu tố quyết định khả năng ghép. GS Định nói: "Chúng tôi chỉ có thể nhận tim từ những người hiến có thể trạng nhỏ, trong một giới hạn chênh lệch cân nặng an toàn. Trường hợp trẻ nhỏ nhất mà chúng tôi ghép tim được là bé 9 tuổi, nặng 45 kg, với trẻ nhỏ hơn thường không thể lấy tim người lớn ghép được".

GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho hay với những bệnh nhi chỉ nặng mười mấy kg, việc tìm được một trái tim phù hợp vẫn là bài toán khó.

Ông nói thêm: "Với một đứa trẻ vài tuổi, nặng chỉ mười mấy ký, gần như không có trái tim người lớn nào phù hợp. Với các cháu này, hiện nay ở Việt Nam, chúng tôi chưa có câu trả lời. Đã có những lần có tim hiến, nhưng không thể dùng cho các cháu. Thời gian chờ vì thế kéo dài và không phải cháu nào cũng chờ được".

Theo số liệu GS Định nêu, tỷ lệ sống sau 3 năm ở trẻ ghép gan đạt trên 90%. Tuy nhiên, người hiến gan khi còn sống vẫn phải đối mặt với những nguy cơ sức khỏe nhất định. Phát triển nguồn tạng từ người chết não vì thế có thể giúp tăng cơ hội ghép cho trẻ, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào người thân.

Ông cho rằng pháp luật cần vừa ngăn ngừa nguy cơ xâm hại trẻ em, vừa tạo cơ sở rõ ràng để đội ngũ y tế thực hiện việc hiến, ghép khi đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn và pháp lý.

Mở rộng nguồn hiến phải đi cùng cơ chế kiểm soát

GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, nhấn mạnh đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cần được hiểu đúng về phạm vi đối tượng, mục đích hiến và điều kiện chuyên môn.

Theo ông, dự thảo giới hạn việc hiến mô tái sinh trong phạm vi anh, chị, em ruột, không mở rộng đối tượng nhận mô tùy ý. Chẳng hạn, với trường hợp hiến tủy xương để điều trị bệnh Thalassemia, người hiến và người nhận phải có mức độ tương hợp phù hợp. Có quan hệ anh, chị, em ruột không đồng nghĩa chắc chắn có thể hiến tủy cho nhau.

Mô tái sinh chỉ được hiến khi đáp ứng điều kiện chuyên môn và bảo đảm an toàn cho người hiến. Hiệu quả ghép phụ thuộc đáng kể vào mức độ tương hợp giữa hai bên.

Ông Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, phát biểu tại họp báo.

Đối với đề xuất liên quan đến hiến tạng ở người dưới 18 tuổi sau chết não, ông Điển cho biết dự thảo đặt ra yêu cầu có hội đồng đánh giá chết não độc lập với những người thực hiện chỉ định ghép cho người nhận. Cơ chế này nhằm bảo đảm việc xác định chết não không bị chi phối bởi nhu cầu lấy tạng.

TS Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, cho biết WHO ủng hộ nỗ lực mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ ghép tạng phù hợp với nguyên tắc đạo đức, song bảo vệ người hiến phải luôn được đặt lên hàng đầu.

Theo bà, hiến mô, tạng ở trẻ em là vấn đề nhạy cảm, đòi hỏi hệ thống có nguyên tắc đạo đức rõ ràng, minh bạch, công bằng và bảo đảm an toàn cho cả người hiến lẫn người nhận.

"Việc hiến tạng sau khi chết ở người chưa thành niên đã được thực hiện tại một số hệ thống hiến, ghép tạng trên thế giới. Trong khi đó, hiến cơ quan khi còn sống ở người chưa thành niên chỉ nên được xem xét trong những trường hợp rất đặc biệt", TS Angela Pratt nói.

Bà cho biết Australia cho phép người chưa thành niên bày tỏ nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết thông qua hệ thống đăng ký tự nguyện, đi kèm sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên môn và cơ chế giám sát chặt chẽ. Một số quốc gia khác cũng có cách tiếp cận tương tự.

WHO khuyến nghị người hiến chưa thành niên cần được cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi, được bày tỏ ý kiến, có sự tham gia của cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định. Trẻ cũng cần có quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý, được tư vấn và đánh giá độc lập để tránh sức ép gia đình, ép buộc hoặc thương mại hóa.

Lấy ý kiến trẻ em phải tránh hình thức

Liên quan đến tranh luận về việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi đối với dự thảo luật, ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, cho rằng hoạt động tham vấn cần đúng đối tượng, đúng nội dung và có phương pháp phù hợp với từng độ tuổi.

Theo ông, chủ trương lấy ý kiến trẻ em phù hợp với tinh thần Luật Trẻ em và các quy định liên quan. Tuy nhiên, việc yêu cầu lấy ý kiến trực tiếp của 100% trẻ em như cách triển khai tại một số địa phương có thể dẫn đến chạy theo số lượng, khiến hoạt động trở nên hình thức.

Ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, cho rằng hoạt động tham vấn cần đúng đối tượng, đúng nội dung và có phương pháp phù hợp với từng độ tuổi. Ảnh: TD.

"Trẻ em chưa thể hiểu hết để có thể đưa ra ý kiến. Vì vậy, phải xác định rõ đối tượng lấy ý kiến, nội dung lấy ý kiến và phương pháp thực hiện", ông Quang nêu vấn đề.

Ông Đặng Hoa Nam, Phó chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho biết quyền bày tỏ ý kiến, nguyện vọng của trẻ đã được quy định trong Hiến pháp năm 2013, Luật Trẻ em năm 2016 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Tuy nhiên, cần phân biệt việc lấy ý kiến trẻ em trong quá trình xây dựng chính sách với việc lấy ý kiến về hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể. Trong trường hợp thứ hai, ý kiến của trẻ là điều kiện cần nhưng chưa đủ để bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ.

Theo ông Nam, cần có hội đồng chuyên môn độc lập, xem xét ý kiến cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định. Một số trường hợp còn cần sự tham gia của chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc nhân viên công tác xã hội có kinh nghiệm để đánh giá ý kiến của trẻ có thực sự tự nguyện, khách quan, không bị ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ hay lợi dụng hay không.

Nếu mở rộng đối tượng hiến mô, bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi, quy định phải đi kèm cơ chế thực thi, kiểm tra, giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm hiệu quả.