Chiều muộn 21/8, gặp phóng viên Tri Thức - Znews tại căn nhà trên đường Bùi Thị Xuân (phường Phạm Ngũ Lão, TP.HCM), bà Lê Nguyễn Hồng Minh (87 tuổi), con gái cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai, không giấu được sự xúc động.
Trước đó một ngày, Bộ Tư lệnh TP.HCM đã đề nghị UBND phường Tân Định tổ chức thu thập thông tin, khảo sát và xác minh vị trí được cho là nơi chôn cất liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai, theo đơn kiến nghị của bà Hồng Minh hồi tháng 6.
“Bước đầu như thế là tôi đã mừng lắm, vì tôi đã gần 90 tuổi rồi, không còn chờ lâu được nữa. Tôi chỉ mong tìm được nơi yên nghỉ của mẹ để mình cũng được yên lòng”, bà Hồng Minh nói.
"Để khi nhớ mẹ, tôi có nơi trải nỗi lòng"
Hồi tháng 6, bà Lê Nguyễn Hồng Minh có đơn đề nghị xác minh vị trí chôn cất mẹ mình - liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai cùng các chiến sĩ cách mạng tiền bối. Trong đơn gửi cơ quan chức năng, bà viết: “Tôi nay tuổi đã gần đất xa trời nhưng vẫn đau đáu đi tìm dấu tích nơi chôn cất mẹ và các bác, các chú đã hy sinh vì Tổ quốc”.
Nhắc tới lá đơn, bà Minh trầm giọng lý giải, đề nghị của gia đình không tự nhiên mà có. Đó là sự chắp nối của những ký ức từ nhiều người, trong nhiều năm và cùng hướng về đúng một địa điểm: nghĩa trang Đất Thánh Chà (nay là khu vực giao lộ Thạch Thị Thanh - Võ Thị Sáu, phường Tân Định).
Trong nhiều năm, bà Hồng Minh miệt mài sưu tầm tài liệu, tìm hiểu về nơi mà linh hồn mẹ được gửi gắm. Theo các tư liệu lịch sử, ngày 28/8/1941, thực dân Pháp đưa liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai cùng các đồng chí Võ Văn Tần, Hà Huy Tập và Nguyễn Hữu Tiến ra xử bắn tại trường bắn khu Giếng Nước ở Hóc Môn. Sau khi bị hành quyết, thi hài liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai được thực dân Pháp bí mật chôn cất, nhưng vị trí cụ thể đến nay vẫn chưa được xác định.
Năm 1954, khi được tập kết ra Bắc và làm giỗ mẹ, bà Hồng Minh nghe bà ngoại (cụ Đậu Thị Thư, thường gọi là bà Hàn Bình) khấn vái có nhắc đến câu “Đất Thánh Chà, mộ số…”.
Theo lời kể của bà Hồng Minh, cụ Thư lúc sinh thời đã lặn lội vào Nam dò hỏi và luôn tin rằng con gái mình được đưa về chôn cất tại khu nghĩa trang này. Sau này, bà Hồng Minh nhiều lần hỏi các cậu và được xác nhận lại điều mình từng nghe.
 |
| Nghĩa trang người châu Âu, sau này được gọi là nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi và nay là Công viên Lê Văn Tám, nằm cạnh khu nghĩa trang thường được gọi là Đất Thánh Chà, nay thuộc khu vực Võ Thị Sáu - Thạch Thị Thanh. Ảnh: Poujade de Laderere. |
Sau khi đất nước hòa bình, trong cuộc viếng thăm cố Giáo sư Trần Văn Giàu - nguyên Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, bà Minh nghe ông kể rằng khi xây dựng một công trình ở góc nghĩa trang Đất Thánh Chà, một đơn vị thi công từng phát hiện nhiều hài cốt. Ông cho rằng đó có thể là hài cốt của các chiến sĩ đã bị thực dân Pháp bí mật chôn lấp.
Đến năm 2005, thông tin này càng được củng cố qua lời bà Nguyễn Thị Năm (em gái nữ giao liên Hai Sóc - người trực tiếp chứng kiến cuộc xử bắn năm 1941). Bà Năm cho biết, ngay sau đêm xử bắn, bà tìm đến nghĩa trang người Ấn Độ (Đất Thánh Chà) và được người gác cổng cho hay, thi hài của bốn nhà lãnh đạo: Võ Văn Tần, Hà Huy Tập, Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Thị Minh Khai đều được vùi lấp sát tường.
Bà Minh cũng từng gặp gỡ con gái duy nhất của ông Hà Huy Tập. Người này có nhắc rằng mẹ bà (vợ ông Hà Huy Tập) từng nghe nói chồng được chôn ở Đất Thánh Chà. Khi mẹ đến hỏi người quản trang, được xem sổ ghi chép thì thấy nhiều cái tên chiến sĩ quen thuộc.
Những thông tin mong manh nhưng cùng hướng về một địa điểm khiến bà Hồng Minh càng tin rằng Đất Thánh Chà có thể là nơi mẹ mình được chôn cất.
“Ngày nhỏ tôi từng đến Đất Thánh Chà để tìm hạt cườm kết vòng tay. Nhưng khi vào thì thấy nơi đây không khí âm u, nhiều cây cổ thụ lớn và mộ đất lụp xụp nên sợ và bỏ về”, bà nhớ lại.
Nhiều năm sau ngày đất nước hòa bình, cùng với quá trình đô thị hóa, khu nghĩa trang trong ký ức của bà giờ đã là khu dân cư sầm uất.
Cách đây vài ngày, bà Hồng Minh một mình đi bộ hơn 4 km đến khu vực giao lộ Thạch Thị Thanh - Võ Thị Sáu. Giữa những dãy nhà san sát, bà bất chợt thấy lòng nhẹ nhõm khi bắt gặp một khoảng đất nhỏ nay được làm vườn hoa.
 |
| Ở tuổi 87, bà Lê Nguyễn Hồng Minh chỉ còn mong muốn được xác minh nơi mẹ bà, liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai, đang nằm lại. Ảnh: NT. |
“Nếu đúng đó là nơi mẹ nằm, tôi không yêu cầu bốc mộ vì sẽ ảnh hưởng đến nhà cửa bà con. Tôi chỉ mong được lập tấm bia tưởng niệm để con cháu nhớ thương. Để những lúc buồn, nhớ mẹ, tôi có nơi trải nỗi lòng”, bà nói.
Không chỉ mong tìm được nơi an nghỉ của mẹ, bà Lê Nguyễn Hồng Minh còn mong xác định được nơi chôn cất các đồng chí Võ Văn Tần, Hà Huy Tập và Nguyễn Hữu Tiến.
“Tôi thấy thật may mắn khi ngày nay đất nước được độc lập, người dân được tự do làm ăn, giới trẻ được tự do học những thứ mình thích. Đó là nhờ các anh hùng liệt sĩ, mình phải nuôi dưỡng lòng yêu nước đó cho giới trẻ mãi về sau”, bà bày tỏ.
Nắn nót viết bốn chữ “Nguyễn Thị Minh Khai”
Sinh ra giữa những ngày cách mạng sục sôi, bà Hồng Minh gần như không có thời gian nằm trong vòng tay đấng sinh thành.
Ngày 28/8/1941, tại trường bắn ở khu vực Nhà thương Giếng Nước, Hóc Môn, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai hiên ngang đứng trước họng súng kẻ thù khi con gái mới vừa tròn 2 tuổi. Hơn một năm sau, ngày 6/9/1942, cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong trút hơi thở cuối cùng trong ngục tù Côn Đảo.
Để đảm bảo an toàn cho “người con Việt Minh”, vợ chồng đồng chí Dương Bạch Mai và Đặng Thị Du, những đồng chí thân thiết của liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai, nhận bà Hồng Minh làm con nuôi. Tuổi thơ của bà từ ấy đi qua nhiều vùng đất, từ Sông Cầu, Đà Lạt, Phụng Hiệp rồi trở lại Sài Gòn.
Sau Cách mạng tháng Tám, bà được cha nuôi chở đến thăm các đồng đội của cha mẹ ruột. Ban đầu, bà khóc đòi về, nhưng được cô chú dỗ dành một lúc thì nín khóc, vui vẻ chơi đùa. Khi về, bà được cô chú mua cho đầm đẹp, giày mới.
 |
| Bà Lê Nguyễn Hồng Minh rời xa vòng tay cha mẹ từ nhỏ; dành gần cả cuộc đời đi tìm tài liệu, ghép nối những mảnh ký ức còn sót lại về người mẹ liệt sĩ. |
Năm bà lên 8 tuổi, cha nuôi bị thực dân Pháp bắt, mẹ nuôi xoay xở tìm cách cứu chồng. Bà Minh tiếp tục được gửi sang sống với cô Ba Đào - em ruột ông Mai.
Ở nhà cô Ba, bà làm đủ mọi việc, từ phụ bếp, nấu ăn, bưng bê, trông em, dọn phòng… Tuổi lớn đến đâu, việc bà làm lớn dần đến đó, nhưng bà chưa từng than vãn. “Tôi chỉ nghĩ mình làm để chờ lớn mà được đi theo cách mạng”.
Dẫu không quá thân thiết với cô Ba, bà vẫn biết ơn người phụ nữ ấy. “Cô dám nhận cưu mang tôi ở thời điểm đó thì thật sự rất gan dạ. Nếu gửi cho gia đình khó khăn hơn chắc tôi không sống nổi, vì ngày nhỏ tôi bệnh rất nhiều, phải liên tục chữa trị”.
Cũng trong những năm tháng ở nhà cô Ba Đào, bà được gặp một người phụ nữ kỳ lạ, biết mặt mà không nhớ tên. Người ấy rất thương bà, thường xuyên đến nhà thăm và cho bà tiền.
Đến một ngày, việc làm ăn của cô Ba Đào sa sút, căn nhà phải bán đi. Trong buổi gặp cuối cùng, người phụ nữ tốt bụng ấy tiết lộ với cô bé Hồng Minh một bí mật: “Mẹ con tên là Nguyễn Thị Minh Khai. Con lấy bút ra ghi lại và đừng có quên. Để sau này độc lập thì con về Bắc tìm lại họ hàng mình. Nhưng đừng cho ai biết con là con của mẹ Minh Khai, lính Tây bắt đó”.
Về đến nơi ở mới, bà tìm vội mảnh giấy, nắn nót viết bốn chữ “Nguyễn Thị Minh Khai”. Tờ giấy được cuộn tròn, cất vào chiếc túi nhỏ rồi giấu đi đúng như lời dặn.
Ít lâu sau, cậu Sáu Lý - em út của mẹ nuôi Đặng Thị Du - xin cho bà vào học tại Trường Huỳnh Khương Ninh (nay thuộc phường Tân Định). Trong hồ sơ nhập học, người cậu này khai đúng họ tên cha mẹ của bà.
“Từ lần đi học ấy, tôi mới biết mẹ tôi là Nguyễn Thị Minh Khai, còn ba tôi là Lê Hồng Phong. Cái tên của tôi chính là sự ghép nối giữa hai người, là món quà mà mẹ để lại cho tôi”, bà kể.
Cuộc đời truân chuyên là thế, nhưng bà Hồng Minh chưa một ngày thấy sợ hãi hay chạnh lòng. “Ba mẹ là người cho tôi biết tự hào và sống tự trọng. Dù khó khăn thế nào, ông bà cũng kiên cường hướng về phía trước, mình không có lý do để chùng chân”.
Ở tuổi gần đất xa trời, điều bà tiếc nuối nhất là không có nhiều hình ảnh về cha mẹ mình. “Nếu có hình ba mẹ, tôi sẽ xem thật nhiều để sinh ra đứa con trai giống ba, đứa con gái giống mẹ mà ngắm cho thỏa thích. Tiếc là tôi không có được”, bà nói.
Cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong (1902-1942), tên thật Lê Huy Doãn, quê Nghệ An, là một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu của Đảng trong giai đoạn đầu. Tháng 3/1935, Đại hội lần thứ I của Đảng bầu ông làm Tổng Bí thư. Cùng năm, tại Đại hội VII Quốc tế Cộng sản, ông được bầu làm Ủy viên chính thức Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản.
Liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai (1910-1941), tên thật Nguyễn Thị Vịnh, quê Nghệ An, là nữ chiến sĩ cộng sản tiêu biểu. Bà từng là đại biểu chính thức tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản tại Moskva và giữ cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn.
Trong những năm hoạt động cách mạng, hai người đồng chí dần gắn bó và trở thành vợ chồng. Sau đó, cả hai tiếp tục hoạt động cách mạng và nhiều lần phải xa nhau do nhiệm vụ.
Năm 1939, Nguyễn Thị Minh Khai sinh người con gái duy nhất. Bà đặt tên con là Lê Nguyễn Hồng Minh, cái tên được ghép từ tên của cha và mẹ.
Ngày 20/8, Bộ Tư lệnh TP.HCM cho biết đã có văn bản đề nghị UBND phường Tân Định thu thập thông tin, khảo sát và xác định vị trí được cho là nơi chôn cất liệt sĩ Nguyễn Thị Minh Khai, trên cơ sở thông tin, tài liệu và kiến nghị do gia đình cung cấp.
Về đề xuất lập hương án tưởng niệm, Bộ Tư lệnh TP.HCM cho biết sẽ chờ kết quả khảo sát, xác minh. Nếu xác định được vị trí chôn cất liệt sĩ, đơn vị sẽ đề xuất Sở Văn hóa và Thể thao cùng các sở, ngành liên quan tham mưu UBND TP.HCM xem xét, chỉ đạo thực hiện theo đúng quy định.
Có những tình yêu không cần nói thành lời, nhưng vẫn luôn hiện diện, dịu dàng và vĩnh cửu. Trong Triệu lá thư gửi mẹ, mỗi trang sách là một phong thư nhỏ, chứa đựng lời nhắn gửi chân thành và sâu sắc để dành tặng những người phụ nữ quan trọng trong cuộc đời mỗi chúng ta.
