Dấu vân tay 2.200 năm hé lộ ai xây đội quân đất nung mộ Tần Thủy Hoàng

Được chế tác cách đây khoảng 2.200 năm để bảo vệ lăng mộ Tần Thủy Hoàng, đội quân đất nung nổi tiếng với hàng nghìn chiến binh có khuôn mặt, kiểu tóc và áo giáp khác nhau. Những người thợ đã để lại dấu vân tay trên lớp đất sét còn ướt trong quá trình chế tác. Phân tích các dấu vết này cung cấp manh mối về thành phần lực lượng lao động tham gia công trình, theo Science Alert.

“Những phát hiện này thách thức giả định tồn tại lâu nay rằng quá trình chế tác đội quân đất nung chỉ dựa vào lao động nam giới trưởng thành”, nhóm nghiên cứu do nhà khảo cổ học Xiaoxi Li thuộc Bảo tàng Di tích Lăng mộ Tần Thủy Hoàng dẫn đầu nhận định.

Đây là bằng chứng sinh học định lượng đầu tiên cho thấy lực lượng chế tác có thành phần đa dạng, bao gồm phụ nữ và trẻ em, thay vì chỉ có đàn ông trưởng thành như giả định lâu nay,

Dấu vết của những người thợ

Đội quân đất nung được phát hiện năm 1974, khi nông dân đào giếng tại khu vực cách lăng mộ Tần Thủy Hoàng khoảng 1,5 km và tìm thấy những mảnh tượng chiến binh bằng đất sét có kích thước tương đương người thật.

Quần thể hiện được biết đến gồm khoảng 8.000 tượng chiến binh, 130 cỗ xe cùng 520 con ngựa kéo xe và 150 tượng ngựa dành cho kỵ binh. Tuy nhiên, phần lớn khu lăng mộ vẫn chưa được khai quật, nên quy mô và các thành phần bên trong chưa được xác định đầy đủ.

Đội quân đất nung được khai quật trong đợt đầu tiên từ năm 1978 đến 1984, trưng bày bên trong hố số 1 tại Bảo tàng Binh mã đất nung Tần Thủy Hoàng, thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, năm 2014.

Giả định đội quân được tạo nên hoàn toàn bởi nam giới trưởng thành tồn tại trong thời gian dài, dù chưa rõ nguồn gốc. Trong khi đó, các ghi chép lịch sử cho thấy phụ nữ và trẻ em cũng làm việc tại những xưởng thủ công do nhà nước quản lý dưới triều Tần.

Sự tham gia của nhiều nhóm lao động từng được ghi nhận trong ngành sản xuất đồ sơn mài, nhưng thành phần nhân lực chế tác đội quân đất nung vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.

Để tìm lời giải, nhóm nghiên cứu khảo sát 36 tượng chiến binh trong cùng một hố khai quật, ghi nhận 91 dấu vân tay ban đầu. Sau khi loại 12 dấu có khả năng thuộc về những người đã để lại nhiều dấu, nhóm sử dụng 79 dấu còn lại để phân tích.

Các dấu vân tay xuất hiện trên nhiều bộ phận của tượng, từ đầu, cánh tay, bàn tay, cổ áo đến áo giáp và một bàn chân.

Trong đó, 73 dấu được tạo ra khi người thợ trực tiếp nặn, tạo hình hoặc ghép các bộ phận bằng đất sét còn ướt. 6 dấu còn lại hình thành khi họ gắn các chi tiết đất sét đã tạo hình sẵn, chủ yếu là đinh trang trí trên áo giáp và đai lưng.

Một tượng chiến binh đất nung, từng được chế tác để bảo vệ lăng mộ Tần Thủy Hoàng, trưng bày tại Bảo tàng Thế giới ở Liverpool, Anh, ngày 6/2/2017.

Hé lộ độ tuổi và giới tính

Theo nhóm nghiên cứu, khoảng cách giữa các đường vân tay có thể cung cấp manh mối về độ tuổi và giới tính. Tuy nhiên, thay vì xác định tuổi và giới tính của từng dấu riêng lẻ, nhóm nghiên cứu sử dụng thuật toán để ước tính tỷ lệ các nhóm nhân khẩu học trong toàn bộ mẫu.

Các phép đo cũng được điều chỉnh để tính đến khác biệt về kích thước dấu vân tay giữa các quần thể và hiện tượng đất sét co lại khi khô, nung.

Theo mô hình phân tích, 45% dấu vân tay có khả năng thuộc về nam giới trưởng thành, 32,7% thuộc về phụ nữ trưởng thành và 22,3% thuộc về trẻ em dưới 15 tuổi. Kết quả cho thấy lực lượng chế tác có thể đa dạng hơn nhiều so với giả định trước đây.

Sự hiện diện của trẻ em trong các xưởng thủ công có thể không phải điều bất thường. Ghi chép lịch sử thời Tần mô tả hệ thống học nghề chính thức, trong đó người trẻ được đào tạo dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân giàu kinh nghiệm.

Nhóm nghiên cứu cho rằng những người học nghề nhỏ tuổi có thể đảm nhận các công đoạn đơn giản, như gắn chi tiết trang trí lên áo giáp của tượng, trong khi thợ lành nghề thực hiện những phần việc đòi hỏi kỹ thuật cao hơn.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định kết quả cần được xem xét thận trọng. Mẫu khảo sát chỉ gồm 79 dấu vân tay trên 36 tượng tại một khu vực của quần thể khảo cổ rộng lớn.

Tỷ lệ dấu vân tay cũng không nhất thiết phản ánh chính xác tỷ lệ người thuộc từng nhóm tham gia chế tác. Chẳng hạn, người ít kinh nghiệm có thể để lại nhiều dấu hơn nghệ nhân lành nghề do thao tác trên đất sét chưa thuần thục.

Mỗi chiến binh được tạo hình khuôn mặt riêng, tái hiện nét cá nhân của từng người trong một đội quân ngoài đời thực.

Dù còn hạn chế, nghiên cứu cho thấy đội quân đất nung có thể là thành quả lao động của một lực lượng đa dạng hơn hình dung lâu nay. Việc mở rộng cơ sở dữ liệu dấu vân tay trong tương lai có thể giúp làm rõ hơn danh tính và đặc điểm của những người tạo nên công trình này.

"Bằng chứng sinh học này củng cố đáng kể nhiều ghi chép lịch sử, giúp tái hiện hoạt động tại các xưởng thủ công do nhà nước quản lý dưới triều Tần, nơi nam giới và phụ nữ cùng làm việc, còn các nghệ nhân trưởng thành làm việc bên cạnh người trẻ, có thể trong vai trò phụ giúp hoặc học nghề", nhóm nghiên cứu viết.