 |
Giữa cuộc đua chọn ngành, chuyên gia giáo dục chỉ ra điều thực sự tạo nên lợi thế dài hạn cho người học.
Một kỷ lục và một cuộc dịch chuyển
Theo số liệu công bố ngày 9/8, mùa tuyển sinh 2026 chứng kiến sự phân hoá điểm chuẩn mạnh nhất trong nhiều năm. Ngành trí tuệ nhân tạo tại một trường đại học công lập hàng đầu phía Nam đạt điểm chuẩn 100/100 theo thang xét tuyển tổng hợp, tương đương 30/30 điểm khi quy đổi. Theo sau là các ngành khoa học dữ liệu với 91,7 điểm, thiết kế vi mạch 90,5 điểm, an toàn thông tin 88,7 điểm và khoa học máy tính 88,5 điểm.
Chiều ngược lại, ngành báo chí tại một số trường đại học tốp đầu phía Bắc giảm từ 3 đến hơn 6 điểm so với mức cao nhất của năm trước. Xu hướng giảm tương tự cũng xuất hiện tại nhiều cơ sở đào tạo thuộc nhóm khoa học xã hội.
Bức tranh này phản ánh cuộc dịch chuyển tâm lý rõ rệt: Hàng chục nghìn gia đình Việt Nam đang đưa ra phán đoán giống nhau về tương lai, rằng công nghệ và AI là nơi phù hợp cho 4 năm đại học của con em mình.
Câu hỏi đặt ra, phán đoán chung đó liệu đã đủ chắc chắn?
Nghịch lý của việc chạy theo ngành hot
Vấn đề nằm ở độ trễ. Một sinh viên nhập học tháng 9/2026 sẽ tốt nghiệp vào khoảng năm 2030. Trong khi đó, AI là lĩnh vực có tốc độ tự thay đổi nhanh, bao gồm việc tự động hoá một phần công việc lập trình vốn từng được coi là kỹ năng khan hiếm.
Khi hàng nghìn thí sinh cùng dồn vào một nhóm ngành, mặt bằng cạnh tranh khi ra trường cũng thay đổi theo. Điều từng là lợi thế khan hiếm có thể trở thành mặt bằng phổ thông sau vài năm.
 |
| PGS.TS Đặng Quốc Bảo, nguyên Hiệu trưởng Trường Cán bộ Quản lý Giáo dục và Đào tạo (nay là Học viện Quản lý Giáo dục). |
PGS.TS Đặng Quốc Bảo, nguyên Hiệu trưởng Trường Cán bộ Quản lý Giáo dục và Đào tạo (nay là Học viện Quản lý Giáo dục), cho rằng điều quyết định không nằm ở tên ngành. "Bản chất của giáo dục đại học là phát triển con người. Một chương trình đào tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người học hình thành năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng thích ứng với biến động của thị trường lao động," ông phân tích.
Nói cách khác, câu hỏi "học ngành gì" đang dần nhường chỗ cho câu hỏi "học ở môi trường nào để có năng lực thích ứng". Đây là chỗ mà nhiều gia đình chưa dành đủ sự cân nhắc.
Khoảng cách tồn tại giữa giảng đường và doanh nghiệp
PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, chỉ ra vấn đề tồn tại lâu năm: "Giáo dục đại học của Việt Nam hiện nay vẫn còn khoảng cách nhất định với nhiều nước tiên tiến trong khu vực và trên thế giới. Khoảng cách đó thể hiện ở chỗ chương trình đào tạo vẫn còn nặng về lý thuyết, trong khi thực hành chưa được chú trọng tương xứng".
Hệ quả trực tiếp, theo ông nhận định: "Nếu nhà trường và doanh nghiệp chưa có sự liên kết chặt chẽ, sinh viên sau khi tốt nghiệp vẫn phải mất thêm thời gian để doanh nghiệp đào tạo lại".
 |
| PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. |
Với một lĩnh vực có tốc độ thay đổi như công nghệ, độ trễ này càng đắt giá. Kiến thức được dạy ở năm nhất có thể đã lỗi thời khi sinh viên bước vào năm cuối nếu chương trình không được hiệu chỉnh liên tục theo yêu cầu thực tế.
TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), đưa ra tiêu chí cụ thể: "Chất lượng phải được nhìn nhận thông qua chuẩn kiểm định độc lập và uy tín. Một trường đại học quốc tế không thể chỉ khẳng định chất lượng bằng lời nói hay thương hiệu mà phải được chứng minh bằng tiêu chuẩn được quốc tế công nhận. Kiểm định chất lượng chính là thước đo khách quan nhất".
Dù xuất phát từ góc nhìn khác nhau về quản lý giáo dục, đa phần nhà nghiên cứu đều cùng có kết luận: Yếu tố quyết định nằm ở chất lượng vận hành toàn diện của môi trường đào tạo, không phải ở tên ngành hay điểm chuẩn đầu vào.
TS Lê Viết Khuyến nhận định, điều tạo nên giá trị của một trường đại học là phải duy trì toàn bộ hệ thống bảo đảm chất lượng theo chuẩn đã cam kết.
Theo ông, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam là mô hình đáng chú ý. Trường cung cấp nhiều trình đào tạo lấy bằng Anh Quốc đang hot trong năm 2026, như khoa học máy tính, khoa học dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Chất lượng vận hành của BUV được đánh giá bởi Cơ quan Kiểm định Chất lượng Giáo dục Đại học Vương quốc Anh (QAA), Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, cùng xếp hạng quốc tế QS 5 sao. Toàn bộ bằng cấp được cấp trực tiếp từ đại học Anh Quốc. Đây là "bằng chứng kiểm định" mà TS Lê Viết Khuyến cho rằng phụ huynh cần tìm kiếm khi chọn trường.
 |
| BUV cung cấp nhiều chương trình đào tạo về công nghệ và AI với chất lượng chuẩn Anh Quốc. |
Về năng lực thích ứng, PGS.TS Đặng Quốc Bảo đánh giá chương trình Phát triển Năng lực Cá nhân và Kỹ năng Xã hội (PSG) của BUV là ví dụ minh hoạ cho triết lý đào tạo mà ông đề xướng. Chương trình này rèn luyện tư duy phản biện, khả năng giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề và tinh thần chủ động, đúng nhóm năng lực mà ông cho rằng "công nghệ khó có thể thay thế".
Mạng lưới hợp tác với hơn 500 doanh nghiệp của trường không chỉ cung cấp cơ hội thực tập mà tham gia trực tiếp vào quy trình đánh giá năng lực sinh viên, giúp nhà trường liên tục hiệu chỉnh chương trình theo yêu cầu thực tế. "Đây là mô hình rất cần được khuyến khích vì giúp rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động", ông nhận xét.
Thực tế, sinh viên BUV có việc làm ở doanh nghiệp lớn, thậm chí trước khi tốt nghiệp, hoặc tiếp tục học lên cao trong vòng 3 tháng sau tốt nghiệp đạt tỷ lệ rất cao.
Sau mùa tuyển sinh
Với thí sinh còn đang cân nhắc giữa nhiều phương án trong những ngày cuối trước hạn xác nhận nhập học, con số điểm chuẩn năm nay có lẽ không nên là yếu tố duy nhất chi phối quyết định.
"Một trường đại học đáng để lựa chọn phải tạo ra giá trị thực chất cho người học. Đó là nơi sinh viên được trang bị năng lực để thích ứng với sự thay đổi, có bản lĩnh hội nhập nhưng không đánh mất bản sắc và đủ tự tin bước vào thị trường lao động toàn cầu", PGS.TS Đặng Quốc Bảo khẳng định.
PGS.TS Trần Xuân Nhĩ đồng quan điểm khi cho rằng điều quan trọng là người học có nhiều lựa chọn tốt hơn, doanh nghiệp có nguồn nhân lực chất lượng hơn: "Khi tất cả cơ sở giáo dục cùng cạnh tranh bằng chất lượng thực chất thay vì chỉ bằng quy mô tuyển sinh hay thương hiệu, hệ thống giáo dục đại học Việt Nam sẽ phát triển lành mạnh hơn".
Điểm chuẩn tuyệt đối của ngành AI năm nay là cột mốc đáng ghi nhận về sức hút của lĩnh vực công nghệ. Nhưng nó cũng là lời nhắc rằng khi tất cả cùng chạy về một hướng, lợi thế cạnh tranh thực sự sẽ thuộc về người được trang bị khả năng học lại, thích ứng và tạo ra giá trị mới, bất kể họ khởi đầu từ ngành nào.
