Không nhiều liệt sĩ có di ảnh. Cha của bà Nguyễn Ngọc Loan thì có, nhưng đó lại là một trong những bức ảnh chiến tranh nổi tiếng và ám ảnh nhất thế giới.

"Mỗi lần nhìn thấy là lòng tôi lại quặn đau", bà nói về bức ảnh Saigon Execution (tạm dịch: Vụ hành quyết tại Sài Gòn) được cho là ghi lại những giây phút cuối đời của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Lém (bí danh Bảy Lốp, 1931-1968).

Gần 60 năm qua, người con gái ấy chưa từng thôi đi tìm cha. Đến khi gia đình được lấy mẫu ADN để phục vụ việc xác minh danh tính các liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, hy vọng ấy lại được nhen lên.

Trong tiệm tạp hóa trên đường Âu Cơ (TP.HCM), bà Loan cẩn thận thắp nén nhang trước tấm bằng Tổ quốc ghi công và bằng truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân của cha, được đặt trang trọng ngay lối ra vào.

"Ba hãy phù hộ cho chúng con tìm được ba", bà khấn khẽ.

Từ ngày gia đình được lấy mẫu ADN, nhiều đêm bà chỉ chợp mắt được vài tiếng. Bà không dám nghĩ quá nhiều, cũng không dám khẳng định điều gì, chỉ âm thầm chờ một cuộc gọi.

"Tôi vừa mừng vừa lo. Gần 60 năm rồi, chỉ cần biết ba đang ở đâu là gia đình mãn nguyện", bà nói.

Ông Nguyễn Văn Lém là Đội trưởng Đội 3 Biệt động Sài Gòn, hy sinh sau trận đánh vào Bộ Tư lệnh Hải quân trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Ông cũng được cho là nạn nhân trong bức ảnh nổi tiếng Saigon Execution của nhiếp ảnh gia Eddie Adams.

"Nhiều liệt sĩ hy sinh mà không còn một tấm hình để con cháu nhìn lại. Ba tôi có di ảnh, nhưng mỗi lần nhìn thấy là tim tôi lại thắt lại", bà nghẹn ngào.

Bà Loan là con gái thứ hai của ông Nguyễn Văn Lém và bà Nguyễn Thị Lốp, một nữ giao liên cách mạng. Trên bà là người chị gái, dưới là em trai Nguyễn Dũng Thông.

Những ký ức về cha gần như không còn, bởi khi ông hy sinh, bà mới hơn 3 tuổi. Hình ảnh về người cha được bà chắp nối từ lời kể của mẹ, của đồng đội và những người từng chiến đấu cùng ông.

Vài ngày trước Tết Mậu Thân 1968, bà Nguyễn Thị Lốp đưa hai con gái từ Tân Thới vào nội thành thăm chồng trước khi ông bước vào trận đánh lớn. Khi ấy, người con trai út vẫn còn nằm trong bụng mẹ.

Hôm chia tay, ông chỉ nhẹ nhàng dặn vợ đưa các con về quê ăn Tết sớm vì năm ấy ông không thể về. Không ai ngờ đó lại là lần cuối cùng cả gia đình được gặp ông.

Vài năm sau, bà Nguyễn Thị Lốp được các cán bộ đưa lên Củ Chi. Trở về, bà chỉ ôm mặt khóc. Những đứa con còn quá nhỏ lặng lẽ nhìn mẹ mà không hiểu chuyện gì xảy ra. Mãi nhiều năm sau, bà Loan mới biết hôm ấy mẹ đi dự lễ truy điệu cha.

Năm 2011, khi lâm bệnh nặng, bà Lốp nắm chặt tay các con, dặn dò điều cuối cùng: "Phải ráng tìm được ba nha con".

Ít lâu sau, bà qua đời.

Là người gắn bó với mẹ nhất, bà Loan mang theo lời trăng trối ấy như một lời hứa. Suốt nhiều năm, bà lần theo từng manh mối, gặp những người từng chứng kiến ngày cuối cùng của cha với mong muốn tìm được nơi ông yên nghỉ.

Qua nhiều lần dò hỏi, bà biết bức ảnh cha bị bắn được chụp gần cột điện số 176 trên đường Ngô Gia Tự. Bà tìm đến tận nơi, gặp người vợ của chủ căn nhà trước đó.

"Chú mất trước cửa nhà tôi, nhưng tôi khuyên gia đình đừng tìm nữa. Sau khi bị bắn, chú cùng nhiều người khác được đưa đi, giờ khó mà biết ở đâu...", bà Loan nghẹn giọng kể lại lời nhân chứng.

Có những thời điểm tuyệt vọng, bà chỉ biết đến Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM, lặng lẽ ngồi trước ngôi mộ gió mang tên cha. Khóc xong, bà lại tự nhủ phải tiếp tục đi tìm.

Đến đại dịch Covid-19, bà mắc bệnh rất nặng. Có lúc bác sĩ nói phổi chỉ còn hoạt động khoảng 5%. Nhưng sau hơn một tháng điều trị, bà hồi phục.

"Nhiều lúc tôi nghĩ chắc mình chưa thể đi được, vì còn chưa tìm được ba", bà cười buồn.

Hai năm trước, khi gần như không còn hy vọng, bà cùng em trai xin một ít đất tại nơi được cho là địa điểm cha hy sinh. Hai chị em làm lễ bên sông Sài Gòn rồi đưa nắm đất ấy về chùa Pháp Vân, nơi đặt tro cốt của mẹ.

"Là máu mủ ruột rà, chúng tôi chỉ sợ ba vẫn còn lang thang đâu đó. Sau lễ cầu siêu, lòng tôi cũng nhẹ đi phần nào", bà nói.

Thế nhưng, khi gia đình được lấy mẫu ADN để phục vụ công tác xác minh danh tính các liệt sĩ, ngọn lửa tưởng đã tắt lại bùng lên. Nhìn về phía tấm bằng Tổ quốc ghi công của cha, đôi mắt bà đỏ hoe.

"Tôi chỉ mong tìm được ba để cuộc đời mình được trọn vẹn. Nếu đúng là ba, dù chỉ còn là nắm đất, xin hãy cho con được ôm ba một lần".

Dù chưa kịp ghi nhớ gương mặt cha, trong tâm trí bà Loan, ông Nguyễn Văn Lém chưa bao giờ là một người xa lạ.

Qua lời kể của mẹ, của đồng đội và những kỷ vật còn lưu giữ, bà hình dung cha là người trầm tính, ít nói nhưng sống tình cảm, luôn nghĩ cho đồng đội và gia đình.

Sau ngày đất nước thống nhất, nhiều kỷ vật của ông được gửi về cho gia đình. Ngoài những bức ảnh quý, còn có bằng khen, giấy tờ và những trang viết còn nắn nót.

"Chữ của ba đẹp lắm, ba học cũng rất giỏi. Tôi thường kể về ông cho các con nghe, để các con hiểu ông là người như thế nào và noi gương ông", bà Loan nói.

Những ngày gần đây, từ khi thông tin gia đình được lấy mẫu ADN được nhiều người biết đến, tiệm tạp hóa nhỏ của bà cũng đông khách hơn thường lệ. Hàng xóm, khách quen ghé mua hàng đều dừng lại hỏi thăm, động viên và chúc gia đình sớm có tin vui.

Có một người đàn ông lớn tuổi sau khi đọc bài báo đã tìm đến cửa hàng. Ông đứng lặng một lúc rồi xin phép được ôm bà Loan.

"Từ trước đến giờ tôi ở đây mà không biết chị là con của chú. Đọc câu chuyện rồi gặp chị ngoài đời, tôi thấy xúc động và tự hào quá", người đàn ông nói.

Bà Loan mỉm cười. Nhiều người bảo bà giống cha. "Con ruột mà, sao lại không giống được", bà đáp.

Nhưng sau mỗi lần nghe như vậy, bà lại tự nhủ phải sống sao cho xứng đáng với người cha đã hy sinh vì đất nước.

Tuổi thơ của ba chị em bà Loan cũng gắn với những tháng ngày cơ cực. Sau khi ông Bảy Lốp hy sinh, bà Nguyễn Thị Lốp vẫn tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng và nhiều lần bị địch theo dõi, truy bắt.

Có thời gian, mẹ con bà phải đến khu vực Lò thiêu Bình Hưng Hòa đào một hố nhỏ, phủ cây cối lên trên để làm nơi ẩn náu.

"Mỗi lần thấy có động, tôi chạy băng qua nghĩa trang báo cho mẹ. Mẹ nhảy xuống hố, tôi phủ chiếu lên rồi giả vờ ngồi nhổ cỏ", bà kể. Ký ức về những ngày tháng ấy vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí người phụ nữ hơn 60 tuổi.

Trước ngày giải phóng, bốn mẹ con sống trong một mái che tạm dưới gốc xoài. Mỗi khi trời mưa lớn, cả nhà lại chạy sang mái hiên hàng xóm trú tạm.

Có lần, nước mưa làm ướt và nhàu nát tờ giấy báo tử của ông Bảy Lốp. Sau ngày đất nước thống nhất, bà Nguyễn Thị Lốp phải đi xin cấp lại.

Cuộc sống thiếu thốn đủ bề nhưng bà chưa bao giờ than vãn với các con. Điều bà luôn nhắc đi nhắc lại là phải sống tử tế và ngẩng cao đầu.

Sau ngày hòa bình lập lại, họ hàng bên nội tìm được mẹ con bà và đón về đoàn tụ. Nhờ chính sách dành cho con liệt sĩ, ba chị em được tiếp tục đến trường, được miễn học phí và có cơ hội học hành như bao người khác.

Đến bây giờ, bà Loan vẫn nhớ như in lời mẹ dặn: "Mình nghèo tiền nghèo bạc nhưng dù thế nào cũng phải giữ lấy phẩm chất của người con có ba hy sinh vì Tổ quốc. Con phải lo cho em, lo cho các cháu nên người".

Lời dặn ấy theo bà suốt cuộc đời.

Gia đình hôm nay không khá giả nhưng vẫn là điều khiến bà tự hào nhất. Các con, các cháu đều trưởng thành, có công việc ổn định và sống có trách nhiệm. "Đó là điều tôi nghĩ ba và má sẽ vui nhất nếu nhìn thấy".

Biết câu chuyện của gia đình nhận được nhiều sự quan tâm, bà Loan chỉ mong gửi lời cảm ơn đến tất cả những người đã dõi theo hành trình tìm cha của mình. "Cảm ơn mọi người đã luôn nhớ đến ba tôi, nhớ đến sự hy sinh của các liệt sĩ và động viên gia đình. Nếu có tin tức mới, gia đình sẽ thông báo để mọi người cùng biết".

Tiễn chúng tôi ra về, bà Loan cũng chuẩn bị trở về nhà lo bữa cơm trưa. Trên đường đi, bà sẽ lại ghé qua chùa - nơi mẹ và “nắm đất” gửi gắm linh hồn ba còn chờ.

Bà chỉ mong một ngày tiếng chuông điện thoại reo lên, đầu dây bên kia báo tin rằng đã tìm thấy ba.