Gen Z có phong cách đọc độc lạ, khác hẳn các thế hệ trước

Dữ liệu cho thấy Gen Z vẫn đọc sách, nhưng theo cách khác hẳn các thế hệ trước, vì vậy, nhiều nghiên cứu về thói quen đọc của người trẻ thậm chí chưa hiểu đúng để có thể phản ánh đầy đủ.

Theo The Conversation, giới truyền thông và xuất bản tại Mỹ nhìn chung vẫn có tâm lý lo ngại về sự suy giảm thói quen đọc sách ở người trẻ. Nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân đến từ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội.

Tuy nhiên, một số nghiên cứu vẫn giữ những nhận định cứng nhắc về thói quen đọc của người trẻ, nên chưa phản ánh đúng thực tế văn hóa đọc hiện nay.

Nhiều khảo sát chưa hiểu đúng về thói quen đọc của Gen Z

Bà Kathi Inman Berens, giáo sư ngành Xuất bản sách và Nhân văn số, cùng bà Rachel Noorda, phó giáo sư ngành Xuất bản của Đại học Bang Portland (Mỹ), đã tiến hành nghiên cứu về phong cách đọc của Gen Z.

Thực tế, dữ liệu thu thập trong năm 2025 cho thấy tỷ lệ Gen Z tại Mỹ tự nhận mình là người đọc sách đã tăng lên mức 66%, cao hơn 14% so với khảo sát năm 2022.

Gen Z đang đến hiệu sách và thư viện công cộng nhiều hơn trước. Ảnh: New York Times.

Trong vòng 12 tháng trước thời điểm tham gia khảo sát, 65% các bạn trẻ Gen Z đã đọc ít nhất một cuốn sách in, tăng từ mức 59% trong khảo sát hồi năm 2022. Kết quả này tương đối tương đồng với khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew về thói quen đọc sách của người Mỹ ở nhiều nhóm tuổi.

Nói ngắn gọn, Gen Z tại Mỹ đang cho thấy thói quen đọc sách không biến mất ở người trẻ, nhưng đang thay đổi về mặt phong cách đọc.

Theo hai chuyên gia Berens và Noorda, nhiều phương pháp nhằm đánh giá thói quen đọc sách hiện nay chưa đo lường đầy đủ thực tế đọc của Gen Z. Hiện có nhiều hình thức đọc hiện đại để người đọc có thể tiếp nhận nội dung từ văn chương, sách vở, nhưng các nghiên cứu lại không cân nhắc đến.

Gen Z (những bạn trẻ sinh ra trong khoảng thời gian từ năm 1997 đến năm 2012) có thể cùng lúc đọc nhiều định dạng, chuyển đổi linh hoạt giữa sách in, sách điện tử và sách nói.

Gen Z còn đọc sách trên các nền tảng trực tuyến như Wattpad, Webtoon, Kindle Unlimited hay các nền tảng truyện tranh số.

Ngoài ra, người trẻ hiện nay còn theo dõi các cộng đồng yêu thích đọc sách trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok, Instagram hay các bài bình sách trên Goodreads... Đây đều có thể được nhìn nhận là hoạt động đọc, nhưng nhiều khảo sát lại bỏ qua.

Sách giấy mang ý nghĩa khác với Gen Z

Gen Z là thế hệ đầu tiên lớn lên cùng Internet từ khi còn nhỏ. Những bạn trẻ sinh trong giai đoạn 1997-2012 trưởng thành trong bối cảnh kết nối Internet diễn ra dễ dàng và liên tục.

Trong bối cảnh đó, lựa chọn đọc sách giấy, nghe nhạc bằng đĩa than, chụp ảnh bằng máy phim... trở thành lựa chọn mang tính chủ động, thể hiện phần nào bản sắc, phong cách riêng của bạn trẻ.

Vì vậy, với Gen Z, sách giấy mang ý nghĩa khác so với các thế hệ trước. Theo nghiên cứu của hai chuyên gia Berens và Noorda, mong muốn "cai nghiện công nghệ số" ở nhóm Gen Z là một trong những lý do khiến sách in vẫn là định dạng đọc được Gen Z yêu thích nhất.

Sách giấy không liên tục gửi thông báo, không theo dõi từng động thái của người dùng. Sách giấy cũng tạo hình ảnh đẹp khi xuất hiện trên Instagram hoặc TikTok. Người đọc còn có thể cho mượn sách, dùng làm quà tặng, thậm chí bán lại. Những cuốn sách cũ lưu giữ dấu tích của những người từng sở hữu cuốn sách trước đó cũng khơi gợi nhiều điều thú vị.

Có thể nói, chính những đặc điểm vật lý ấy khiến sách giấy càng trở nên hấp dẫn hơn đối với độc giả trẻ, trong bối cảnh Internet và mạng xã hội phổ biến như hiện nay.

Gen Z đang có cách nhìn nhận mới về hoạt động đọc sách so với quan niệm thường thấy của các thế hệ trước. Ảnh: New York Times.

Thông qua 3 cuộc khảo sát tiến hành trên phạm vi toàn nước Mỹ vào các năm 2020, 2022 và 2025, nhóm nghiên cứu do hai bà Berens và Noorda dẫn đầu, đã thu thập dữ liệu về nhiều hình thức đọc khác nhau của Gen Z.

Khảo sát của nhóm tính cả đến việc người trẻ đọc sách in, truyện tranh số, truyện hư cấu “fan fiction” trên mạng, sách dạy nấu ăn, cẩm nang du lịch, đọc tin nhắn, email, đoạn chat...

Bên cạnh đó, khảo sát cũng tìm hiểu việc sử dụng mạng xã hội, các công cụ AI và việc đến thư viện ở nhóm Gen Z. Kết quả cho thấy, năm 2025, Gen Z tại Mỹ đang đến hiệu sách và thư viện công cộng nhiều hơn so với năm 2022.

Gần 1/3 Gen Z đang mua sách tại các hiệu sách truyền thống. Đây cũng là địa điểm được họ ưu tiên để tìm sách mới, vượt qua cả việc tìm mua sách trên nền tảng thương mại trực tuyến Amazon.

Theo hai chuyên gia Berens và Noorda, thị trường sách đang nhanh chóng tiếp nhận tín hiệu này. Hiệp hội Các nhà bán sách tại Mỹ cho biết số lượng hiệu sách đã tăng 70% trong vòng 5 năm qua. Riêng năm 2026, chuỗi nhà sách lớn nhất nước Mỹ Barnes & Noble dự kiến mở thêm 60 cửa hàng mới trên toàn quốc.

Đối với Gen Z, đọc sách giấy là cách để họ "cai nghiện công nghệ số". Ảnh: New York Times.

Với các thế hệ trước, đọc sách thường gắn liền với hình ảnh ngồi một mình bên cuốn sách, điều đó hiện không còn đúng với Gen Z. Gen Z hiện có xu hướng coi việc đọc là một hoạt động mang tính xã hội.

Sự phổ biến của các sự kiện "cùng ngồi đọc sách trong im lặng" cho thấy tư duy mới của Gen Z. Đến dự các sự kiện này, người tham gia cùng tụ họp lại trong tĩnh lặng để đọc sách trong yên tĩnh. Những sự kiện dạng này cho thấy Gen Z thích tìm kiếm trải nghiệm mới, cộng đồng mới thông qua hoạt động đọc sách.

Mùa thu năm ngoái, tuyến đường sắt di sản Nickel Plate Express ở Noblesville, bang Indiana, Mỹ, ra mắt chương trình Read & Rides. Trong chuyến tàu kéo dài hai giờ, hành khách có thể cùng ngồi đọc sách trong không gian tĩnh lặng, khi tàu băng qua vùng nông thôn của bang Indiana. Dịch vụ này đáp ứng đúng nhu cầu "cùng ngồi đọc sách trong im lặng" của không ít Gen Z tại Mỹ.

Thế hệ Gen Z còn tạo nên những xu hướng mới thú vị xung quanh hoạt động đọc sách. Chẳng hạn, họ sẽ hóa trang thành nhân vật văn học để tham dự các sự kiện văn chương. Họ cũng thường chia sẻ những đoạn trích và câu nói yêu thích từ sách lên mạng xã hội.

Ngoài ra, hàng trăm lễ hội sách đang được tổ chức thường niên trên khắp nước Mỹ, có những lễ hội đã được tổ chức trong nhiều năm, có những lễ hội mới bắt đầu được tổ chức gần đây. Đặc điểm chung là các lễ hội này là ngày càng được quan tâm nhiều hơn, thu hút lượng người tham gia đông đảo hơn.

Nhiều lễ hội sách, festival văn học còn trở thành điểm nhấn văn hóa giúp các địa phương phát triển du lịch, tổ chức các lễ hội ẩm thực, phát triển hoạt động kinh doanh nhà hàng và nhiều loại hình dịch vụ khác tại địa phương.

Hai chuyên gia Berens và Noorda khẳng định việc đọc sách trong nhóm Gen Z đang thay đổi, nhưng chắc chắn không biến mất. Khi Gen Z vẫn còn đi mua sách giấy, vẫn muốn khám phá, kết nối thông qua hoạt động đọc sách, tương lai của văn hóa đọc vẫn còn nhiều triển vọng.