Giải mã những nỗi sợ vô hình trong lần đầu đi làm của sinh viên

Công việc đầu tiên của một sinh viên có thể bắt đầu theo nhiều cách, từ ca bán hàng sau giờ học, vài buổi gia sư mỗi tuần, dự án freelance hay kỳ thực tập đúng chuyên ngành.

Dù là lựa chọn để trang trải chi phí hay bước chuẩn bị cho nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp, lần đầu bước vào môi trường làm việc đều đặt người trẻ trước những thử thách không có trong giáo trình.

Ngại khi phải giao tiếp với người lạ, cảm giác mình chưa đủ giỏi, tâm lý không dám hỏi khi chưa hiểu việc hoặc áp lực khi phải xoay xở giữa lịch học và deadline… đều là “nỗi sợ” phổ biến với nhiều người. Song, nếu được gọi tên và chuẩn bị từ sớm, người trẻ chủ động hơn trong quá trình thích nghi với công việc đầu tiên.

Công việc làm thêm như bán hàng, phục vụ, gia sư hay trực tổng đài đòi hỏi khả năng chủ động giao tiếp. Với người chưa quen môi trường mới, việc bắt chuyện, tiếp nhận phản ứng từ khách hàng hoặc xử lý tình huống bất ngờ dễ trở thành áp lực.

Không phải ai cũng thoải mái khi phải “bật chế độ giao tiếp” suốt ca làm. Có người mất vài phút để lấy can đảm gọi điện cho khách, ngại hỏi lại khi chưa nghe rõ hoặc cứ nghĩ mãi về một câu nói sau khi cuộc trò chuyện kết thúc. Biểu hiện này đôi khi bị nhầm với tính hướng nội. Tuy nhiên, trong tâm lý học, nỗi sợ và lo lắng quá mức trước tình huống giao tiếp, đặc biệt khi liên quan đến sự đánh giá của người khác, được nhận diện là lo âu xã hội (Social Anxiety). Khái niệm được Hiệp hội Tâm thần học Mỹ ghi nhận trong Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-III) từ năm 1980.

Người trẻ có thể tập trước các câu chào để giảm bớt lúng túng tại môi trường mới.

Để thích nghi dần, sinh viên có thể chuẩn bị trước một số cách mở lời quen thuộc, luyện tập xử lý các tình huống thường gặp trong công việc, rồi tăng dần mức độ giao tiếp theo thời gian. Bạn không nên ép bản thân trở nên hoạt náo ngay từ đầu.

Ví dụ, người trẻ có thể giảm cảm giác lúng túng trong những buổi làm đầu tiên bằng cách tập trước vài câu chào khách, học cách xử lý khi khách phàn nàn hay đơn giản xin lỗi khi tính nhầm hóa đơn.

Khi chuyển sang freelance hoặc thực tập đúng chuyên ngành, nhiều người dễ áp lực, nghi ngờ năng lực của bản thân. Dù đã vượt qua vòng tuyển dụng, nhiều bạn trẻ vẫn cho rằng mình được nhận nhờ may mắn và lo đồng nghiệp sẽ sớm nhận ra bản thân không giỏi như kỳ vọng.

Đây là biểu hiện thường được nhắc đến trong hiện tượng kẻ mạo danh (Impostor Phenomenon) - trạng thái có thể xuất hiện ở cả người mới đi làm lẫn những người đã có kinh nghiệm.

Lần đầu đi làm, nhiều người dễ áp lực, nghi ngờ năng lực của bản thân.

Cách “hóa giải” nỗi sợ là nhìn nhận công việc đầu tiên như một giai đoạn để trau dồi chuyên môn và tích lũy kinh nghiệm. Mỗi nhiệm vụ hoàn thành, dù lớn hay nhỏ, đều có thể trở thành dấu mốc để người trẻ nhận ra sự tiến bộ của mình.

Bên cạnh đó, phản hồi thực tế từ đồng nghiệp và đối tác cũng giúp việc đánh giá năng lực trở nên khách quan hơn. Khi chủ động lắng nghe góp ý, ghi nhận điểm đã làm tốt và rút kinh nghiệm từ những thiếu sót, sinh viên từng bước xây dựng sự tự tin trong môi trường làm việc.

Lần đầu bước vào “thị trường lao động” với chưa nhiều kinh nghiệm và trải nghiệm, không ít người chọn cách tự xoay xở khi chưa hiểu rõ yêu cầu. Nỗi sợ bị đánh giá tiêu cực (Fear of Negative Evaluation) có thể khiến họ ngại đặt câu hỏi, đến khi nhận ra vấn đề thì deadline đã cận kề. Lúc này, sửa chữa sai sót thường khó khăn và tốn nhiều thời gian hơn nhiều so với việc hỏi ngay từ đầu.

Sinh viên nên học cách chủ động đặt câu hỏi.

Bạn có thể thử trình bày những gì đã hiểu, phương án đã thử và điểm đang vướng trước khi đề nghị hỗ trợ. Cách này cho thấy người hỏi đã chủ động tìm hiểu, đồng thời giúp đồng nghiệp hoặc quản lý nhanh chóng xác định vấn đề.

Một câu hỏi được đặt đúng lúc, kèm theo dẫn chứng cụ thể về những gì đã thử, thường tạo ấn tượng tốt hơn nhiều so với việc nộp một sản phẩm sai hướng ngay sát hạn chót.

Vừa học vừa làm đồng nghĩa với việc phân bổ thời gian và năng lượng cho nhiều vai trò cùng lúc. Ban đầu, một số sinh viên chưa quen với khối lượng bài vở, đồ án… song song việc làm thêm.

Khi yêu cầu từ nhiều phía vượt quá quỹ thời gian và năng lượng, người trẻ có thể rơi vào trạng thái liên tục chạy theo deadline nhưng khó hoàn thành trọn vẹn từng đầu việc. Tâm lý học tổ chức gọi đây là tình trạng quá tải vai trò (Role Overload) - khi khối lượng công việc kỳ vọng vượt quá thời gian và nguồn lực thực tế của một người.

Để giảm áp lực, bạn cần xác định thứ tự ưu tiên, lên lịch cụ thể và chủ động trao đổi khi các deadline xung đột. Đặc biệt, dân văn phòng “tập sự” dễ bị xoay vòng khi vừa trả lời email, vừa xử lý báo cáo, vừa họp trực tuyến.

Thay vì mở hàng chục tab hay ghi chú rải rác, sinh viên có thể dùng lịch điện tử (Google Calendar, Outlook) gộp lịch học, ca làm và deadline vào một nơi duy nhất; lập bảng công việc theo ngày hoặc tuần bằng Trello, Notion để nhìn rõ việc nào cần ưu tiên xử lý trước; đồng thời bật chế độ nhắc việc để không bỏ sót các mốc quan trọng khi phải xoay xở nhiều task cùng lúc.

Thiết bị phù hợp trở thành bạn đồng hành cùng người trẻ trong công việc, học tập.

Giữa lịch trình vốn đã dày đặc, một chiếc laptop chạy chậm, thiếu dung lượng hoặc bảo mật chưa tốt có thể khiến việc học lẫn công việc bị gián đoạn. Vì vậy, sinh viên cần thiết bị đủ linh hoạt để đáp ứng nhu cầu thay đổi, từ bài tập năm nhất đến dữ liệu lớn hơn khi thực tập hay làm đồ án tốt nghiệp.

Các dòng ASUS ExpertBook P đáp ứng nhu cầu này với 2 khe RAM và hai khe SSD, giúp dễ dàng nâng cấp bộ nhớ và dung lượng lưu trữ thay vì phải đổi máy khi có nhu cầu nâng cấp máy - một điểm cộng với sinh viên có ngân sách hạn chế. Bộ công cụ AI ASUS hỗ trợ loại bỏ tiếng ồn, tối ưu giọng nói, hình ảnh trong các buổi học trực tuyến hay thậm chí tự động ghi chép lại toàn bộ nội dung trao đổi và tóm tắt các ý chính của các buổi học, giúp sinh viên không bị bỏ lỡ đi chi tiết quan trọng của buổi học.

Trong khi đó, Adaptive Lock tự động khóa máy khi người dùng rời đi và cảnh báo khi phát hiện người khác nhìn vào màn hình, góp phần bảo vệ dữ liệu học tập và công việc khi sử dụng laptop tại quán cà phê, thư viện hay những không gian công cộng.

Nỗi sợ trong lần đầu đi làm, dù đến từ ngại giao tiếp hay nghi ngờ năng lực, đều có thể từng bước hóa giải bằng sự chuẩn bị về tâm lý và công cụ. Đây cũng là nền tảng để những trải nghiệm đầu tiên trở thành bước đệm cho hành trình sự nghiệp phía trước.