Giải mã trận lũ tử thần ở biên giới Nepal - Trung Quốc

Hơn 390 thi thể đã được tìm thấy và hơn 1.500 người vẫn mất tích tại Nepal và khu vực Tây Tạng (Trung Quốc) sau trận lũ quét ngày 26/8. Nhà chức trách cho biết số người chết và mất tích có thể còn tăng khi lực lượng cứu hộ tiếp tục tìm kiếm tại những khu vực bị tàn phá.

Các đội cứu hộ đang phải lội qua bùn đất để tìm kiếm người mất tích. Tuy nhiên, công tác cứu nạn gặp nhiều trở ngại do hàng chục cây cầu và khoảng 40 km đường bị phá hủy, khiến việc tiếp cận những khu vực bị ảnh hưởng đặc biệt khó khăn, theo Al Jazeera.

Các nhà khoa học đang tìm hiểu nguyên nhân trận lũ quét kinh hoàng này. Giả thuyết được tập trung nghiên cứu hiện nay là thảm họa bắt nguồn từ vụ sập sông băng quy mô lớn kèm theo sạt lở đất, theo Guardian.

Thiệt hại sau trận lũ ở biên giới Nepal - Trung Quốc. Ảnh: Reuters.

Dòng lũ hình thành ra sao?

Dấu hiệu đầu tiên xuất hiện lúc 8h37 sáng thứ Tư, 26/8, theo giờ địa phương, khi mặt đất bắt đầu rung chuyển dọc khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc.

Ban đầu, mạng lưới tự động phát hiện động đất của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) ghi nhận đây là trận động đất. Tuy nhiên, USGS sau đó đính chính rằng rung chấn thực chất do một vụ sập sông băng và dòng thác bùn đá cực mạnh, có cường độ tương đương trận động đất 5,2 độ.

So sánh ảnh vệ tinh trước và sau thảm họa, các nhà khoa học xác định một mảng băng khổng lồ đã đứt khỏi sườn núi ở độ cao lớn. Phân tích của CNN cho thấy mảng băng rộng khoảng 600 m lao xuống dòng sông bên dưới từ độ cao khoảng 2.100 m.

Ảnh vệ tinh cho thấy thiệt hại sau trận lũ tại biên giới Nepal - Trung Quốc. Ảnh: Reuters.

Ông Goran Ekstrom, nhà địa vật lý tại Đài quan sát Trái đất Lamont-Doherty thuộc Đại học Columbia (Mỹ), nhận định với ABC News, một vụ sạt lở xảy ra tại đèo núi, cuốn theo khối đất đá lớn bên trên phủ các lớp băng cổ đại.

Các nhà khoa học dự đoán vụ sạt lở có thể đã xảy ra đồng thời với sự cố sập băng, tạo thành khối đất đá và băng tuyết đổ ập xuống sườn núi, lao thẳng xuống sông Lhende Khola. Con sông này bắt nguồn từ Trung Quốc, chảy vào Nepal và thường đi qua những hẻm núi sâu.

Nhà địa chất học Daniel Shugar thuộc Đại học Calgary (Canada) và là thành viên nhóm khoa học đang điều tra vụ sập sông băng phân tích rằng lực tác động cực lớn của vụ sập đã làm băng tan chảy.

Trên đường tràn xuống, dòng nước cũng cuốn theo một lượng lớn đất đá và trầm tích đã ngậm nước. Điều đó có thể lý giải lượng nước khổng lồ đổ xuống những thung lũng núi hẹp, cuốn phăng mọi thứ trên đường đi.

"Dòng lũ gồm nước, đất đá và băng vỡ đã di chuyển khoảng 22 km tính từ nơi sông băng sụp đổ với tốc độ trung bình 193 km/h", ông Jeffrey Kargel, chuyên gia cao cấp tại Viện Khoa học Hành tinh, nhận định. Điều đó đồng nghĩa việc dòng lũ đã càn quét quãng đường gần 22 km chỉ trong 6 phút 50 giây.

Lược đồ khu vực xảy ra lũ. Đồ họa: Guardian.

Ông Ekstrom cảnh báo bùn đất và đất đá có thể đã chặn các dòng sông, hình thành những đập tạm thời. Nếu các đập này vỡ, chúng có thể tiếp tục gây ra những dòng lũ lớn.

“Phần lớn mọi người thường nghĩ lũ quét là do mưa lớn gây ra. Nhưng tại Nepal và Tây Tạng (Trung Quốc), cũng như nhiều khu vực núi cao khác, lũ quét có thể là kết quả của một chuỗi hiểm họa phức tạp, trong đó có sạt lở đất và tuyết lở”, theo bà Liz Stephens, giáo sư khí tượng học tại Đại học Reading, Anh.

Bà nói thêm sự phức tạp này khiến việc cảnh báo sớm đặc biệt khó khăn.

Nguy cơ gia tăng ở Himalaya

Nepal nằm ở khu vực Himalaya, nơi nhiệt độ đang tăng nhanh. Hàng nghìn sông băng tại đây đang tan chảy và ngày càng mất ổn định khi Trái Đất ấm lên.

Theo một nghiên cứu gần đây, tốc độ mất băng tại các sông băng trên khắp Hindu Kush Himalaya (khu vực bao gồm Nepal) tăng gấp đôi kể từ năm 2000. Điều này khiến gần 2 triệu người sống ở vùng hạ lưu đối mặt nguy cơ lớn.

Giáo sư thủy văn Wouter Buytaert tại Đại học Imperial College London (Anh) nói với CNN, các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu nguyên nhân chính xác của thảm họa này. Tuy nhiên, ông nói đây “chính là kiểu thảm họa có thể xảy ra do biến đổi khí hậu”.

“Hiện tượng ấm lên toàn cầu làm thu hẹp các sông băng, khiến chúng dễ bị vỡ và sụp đổ hơn”, ông Buytaert nói.

Huyện Nuwakot, Nepal sau trận lũ. Ảnh: Shutterstock.

Đồng quan điểm, Giáo sư Goran Ekstrom nhấn mạnh những thiên tai như thế này vẫn có thể xảy ra tự nhiên, nhưng biến đổi khí hậu đóng vai trò gia tăng tần suất và cường độ tàn phá.

"Những vụ sạt lở ở vùng núi cao đang ngày càng xuất hiện thường xuyên hơn và điều này liên quan trực tiếp đến tốc độ tan chảy của các sông băng", ông Ekstrom khẳng định.

Các nhà khoa học lưu ý vẫn cần thêm nghiên cứu để xác định chính xác nguyên nhân và lý giải trận lũ lại gây hậu quả nghiêm trọng đến vậy.

“Điều khó lý giải là lượng nước khổng lồ mà chúng ta thấy trong những đoạn video thực sự kinh hoàng này”, theo nhà địa chất học Daniel Shugar.

Ông cho rằng, đây là “lượng nước lớn đến mức khó tin”. “Xác định lượng nước đó đến từ đâu có lẽ là điều khó khăn nhất trong toàn bộ quá trình này”, ông nhận định.

Trong diễn biến mới nhất, Bộ Tài nguyên Trung Quốc ngày 27/8 cảnh báo một hồ nước tự nhiên đang hình thành do đất đá chặn dòng sông gần nơi sông Chhochen Khola của Nepal hợp lưu với sông Purepu Tsangpo, con sông chảy vào Trung Quốc.

Nước trong hồ tiếp tục dâng, làm tăng nguy cơ khối đất đá chắn dòng bị vỡ, gây thêm lũ ở các khu vực hạ lưu. Trong đó, có cửa khẩu Cát Long, tuyến giao thương đường bộ quan trọng giữa Trung Quốc và Nepal.