Gỡ 'nút thắt' cho cây thuốc Việt

Tự hào sở hữu kho tàng dược liệu phong phú cùng nguồn tri thức bản địa vô giá, hệ sinh thái y học cổ truyền Việt Nam lại đang đối mặt với nhiều rào cản lớn trong công tác chăm sóc sức khỏe Nhân dân. Trong đó, bài toán tự chủ chuỗi cung ứng vẫn là thách thức nhức nhối khi nhiều vị thuốc quan trọng phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu.

Tri Thức - Znews đã có cuộc trao đổi với bác sĩ chuyên khoa II Đỗ Tân Khoa, Giám đốc Bệnh viện Y học Cổ truyền TP.HCM, về những "điểm nghẽn" thực tế cần tháo gỡ dưới góc nhìn chuyên môn.

Bài toán tự chủ cho dược liệu Việt Nam

- Thưa bác sĩ, thực trạng phụ thuộc nguồn thuốc nhập khẩu hiện nay phản ánh "nút thắt" nào của y học cổ truyền Việt Nam?

Đây là thực tế rất đáng trăn trở. Việt Nam có nguồn dược liệu phong phú, nhưng trên thực tế chúng ta vẫn gặp khó khăn trong việc bảo đảm an ninh dược liệu và vẫn phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu đối với nhiều vị thuốc. Nguyên nhân cốt lõi là chúng ta chưa hình thành được một chuỗi giá trị dược liệu hoàn chỉnh và đồng bộ.

Để xây dựng một chuỗi giá trị dược liệu bền vững, quá trình vận hành phải là một dòng chảy liên tục và khép kín qua nhiều mắt xích chặt chẽ. Tiến trình này khởi đầu từ khâu quy hoạch vùng trồng nhằm xác định thổ nhưỡng, khí hậu phù hợp cho từng loại cây thuốc, làm cơ sở để tổ chức sản xuất nguyên liệu một cách bài bản, đúng kỹ thuật canh tác.

Khi cây thuốc đạt độ chín và đảm bảo hàm lượng hoạt chất, quy trình sẽ bước vào giai đoạn thu hoạch, sơ chế nhằm loại bỏ tạp chất và bảo quản thô dược liệu ngay sau khi rời ruộng vườn.

Tiếp đến, nguồn nguyên liệu này được đưa vào các nhà máy để thực hiện việc chế biến sâu, chiết tách và tinh chế thành các hoạt chất có độ tinh khiết cao, phục vụ trực tiếp cho công đoạn sản xuất thành phẩm thành các loại thuốc, viên nang hoặc chế phẩm y tế đạt chuẩn chất lượng.

Nhân viên thực hiện các công đoạn sản xuất thuốc tại nhà máy sản xuất thuốc Đông y đạt chuẩn GMP-WHO ở TP.HCM. Ảnh: Hoài Bảo.

Cuối cùng, những sản phẩm hoàn chỉnh này sẽ được đưa vào hệ thống phân phối, sử dụng tại các cơ sở y tế, nhà thuốc để đến tay người bệnh, hoàn thành trọn vẹn chuỗi cung ứng khép kín từ cánh đồng đến giường bệnh.

Hiện nay, các đơn vị y tế, bao gồm cả Bệnh viện Y học Cổ truyền TP.HCM, hầu như mới chỉ tham gia ở giai đoạn cuối của chuỗi, tức là đấu thầu mua nguyên liệu và tổ chức sản xuất thuốc. Chúng ta thiếu hẳn sự liên kết chặt chẽ ở các khâu trước đó như quy hoạch vùng trồng, sơ chế sau thu hoạch và kiểm soát tiêu chuẩn chất lượng đồng nhất ở quy mô lớn. Khi một mắt xích không vận hành hiệu quả, toàn bộ chuỗi sẽ gặp khó khăn.

- Cơ chế đấu thầu dược liệu hiện nay đang bộc lộ những bất cập gì, thưa bác sĩ?

Do cơ chế đấu thầu hiện nay, các bệnh viện chủ yếu phải tiếp cận sản phẩm thông qua các nhà cung cấp cuối cùng. Điều này đồng nghĩa với việc chúng tôi rất khó tham gia sâu vào quá trình giám sát, kiểm soát chất lượng từ nguồn nguyên liệu ban đầu tại các vùng trồng.

Dù có một số đơn vị mong muốn hợp tác với bệnh viện để xây dựng các chuỗi liên kết tự chủ từ vùng trồng đến sản xuất thuốc, nhưng cơ chế pháp lý hiện hành vẫn là "nút thắt" lớn. Những rào cản này cần sớm được tháo gỡ để phát huy đúng tiềm năng và thế mạnh của y học cổ truyền.

Bác sĩ chuyên khoa II Đỗ Tân Khoa, Giám đốc Bệnh viện Y học Cổ truyền TP.HCM.

- Vậy bài toán phát triển các vùng nguyên liệu nội địa đang được triển khai ra sao để hướng tới tự chủ?

Thực tế, TP.HCM từng đặt ra định hướng phát triển vùng nguyên liệu tại Củ Chi - nơi được đánh giá rất cao về tiềm năng thử nghiệm các mô hình trồng dược liệu. Tuy nhiên, việc xây dựng một vùng trồng thực sự hiệu quả không phải là câu chuyện riêng lẻ của ngành y tế.

Người nông dân sẽ yên tâm đầu tư khi họ nhìn thấy hiệu quả kinh tế thực chất. Trong khi đó, doanh nghiệp cần cơ chế đủ mở để tham gia, còn các đơn vị y tế phải có hành lang pháp lý rõ ràng nhằm liên kết tiêu thụ sản phẩm bền vững. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của nhiều ban ngành, từ Nông nghiệp, Khoa học và Công nghệ, Công Thương, Tài chính cho đến chính quyền địa phương.

- Hiện nay, việc đầu tư các nhà máy sản xuất đạt chuẩn GMP có vai trò thế nào trong nâng cao chất lượng dược liệu nội địa, thưa ông?

Việc đầu tư cơ sở sản xuất đạt chuỗi tiêu chuẩn quốc tế gồm GMP (Thực hành tốt sản xuất thuốc), GLP (Thực hành tốt kiểm nghiệm thuốc) và GSP (Thực hành tốt bảo quản thuốc) là hướng đi tất yếu nếu muốn nâng tầm dược liệu Việt Nam. Hiện nay, các đơn vị đạt chuẩn đang nỗ lực đa dạng hóa danh mục chế phẩm y học cổ truyền để chuẩn hóa nguồn thuốc cung ứng ra thị trường.

Thuốc Đông y thành phẩm được đóng chai, dán nhãn và lưu kho. Ảnh: Hoài Bảo.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của mô hình này nằm ở nguồn lực đầu tư ban đầu rất lớn và yêu cầu khắt khe về đội ngũ nhân sự chuyên môn cao.

Thực tế cho thấy, không ít địa phương muốn nhân rộng mô hình nhưng đều vấp phải bài toán khó về kinh phí lẫn thị trường đầu ra. Nếu không bảo đảm được đầu ra ổn định, việc vận hành các nhà máy chuẩn GMP sẽ gặp rất nhiều rắc rối về mặt chi phí. Vì vậy, cốt lõi vẫn là phải phát triển một hệ sinh thái dược liệu đồng bộ và liên kết, thay vì đầu tư manh mún hoặc chỉ tập trung vào một khâu riêng lẻ.

Cần đưa y học cổ truyền thoát khỏi mác "kinh nghiệm"

- Ngoài hạ tầng và nguyên liệu, đâu là chìa khóa để y học cổ truyền Việt Nam chuẩn hóa và khẳng định vị thế?

Cốt lõi vẫn là đẩy mạnh nghiên cứu khoa học để chứng minh tính hiệu quả của các bài thuốc, phương pháp điều trị bằng các bằng chứng cụ thể. Nói cách khác, y học cổ truyền phải từng bước được "bằng chứng hóa" theo tiêu chuẩn hiện đại. Kho tàng tri thức bản địa và kinh nghiệm dân gian qua nhiều thế hệ là vô giá, nhưng bắt buộc phải qua bộ lọc kiểm chứng khoa học thì mới có thể chuẩn hóa và áp dụng trên quy mô lớn.

Khi đã có dược liệu chuẩn và bài thuốc được chứng minh rõ ràng về mặt khoa học, y học cổ truyền mới có thể tham gia sâu, toàn diện vào hệ thống y tế quốc gia ở cả 3 tuyến, đặc biệt là phát huy vai trò tại tuyến y tế cơ sở.

Nhân viên kiểm tra chất lượng thuốc đông y. Ảnh: Hoài Bảo.

Y học cổ truyền có thế mạnh rất lớn về phòng bệnh và nâng cao sức khỏe qua 5 nhóm giải pháp: chăm sóc tinh thần, tác động huyệt đạo (xoa bóp, bấm huyệt, dưỡng sinh), tập luyện (khí công), thực dưỡng (dinh dưỡng theo thể trạng) và sử dụng dược liệu ở các cấp độ bồi bổ hoặc xử lý sớm bệnh tật (như dùng tía tô, hương nhu khi cảm lạnh; lá lốt, muối hột khi đau mỏi vai gáy...).

Nếu làm tốt việc này ngay tại trạm y tế xã, phường, chúng ta sẽ nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe cộng đồng và giảm áp lực vượt cấp lên tuyến trên đối với các bệnh lý thông thường.

- Ông kỳ vọng gì vào sự thay đổi tư duy quản lý để tạo đà bứt phá cho y học cổ truyền?

Tôi hoàn toàn đồng tình với định hướng đổi mới mạnh mẽ tư duy phát triển y học cổ truyền, trong đó nhấn mạnh việc đặt lĩnh vực này trong tổng thể chiến lược chung của nền y học Việt Nam. Y học cổ truyền và y học hiện đại không thể tách rời hay đối lập, mà là hai bộ phận song hành, cấu thành một chỉnh thể thống nhất.

Tuy nhiên, khi đã xác định được đúng vai trò của y học cổ truyền, việc phát triển đòi hỏi sự huy động của toàn bộ hệ thống chính trị chứ ngành y tế không thể đơn độc thực hiện. Chỉ khi được tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế, đồng thời có chiến lược đầu tư bài bản cho nguồn nhân lực và chuỗi cung ứng dược liệu, y học cổ truyền Việt Nam mới có thể phát huy trọn vẹn những giá trị vốn có, đồng hành cùng y học hiện đại trong công cuộc chăm sóc sức khỏe Nhân dân.