GS. Thayer: Việt Nam - Australia đang đưa lòng tin đi vào thực chất

Chuyến thăm Australia của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm (từ ngày 9-12/8) đánh dấu bước phát triển mới trong quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Australia, khi hợp tác song phương chuyển mạnh từ định hướng chung sang những lĩnh vực và cơ chế hợp tác cụ thể.

Trao đổi với Tri thức - Znews, GS. Carl Thayer (Học viện Quốc phòng Australia), chuyên gia về chính trị và an ninh Đông Nam Á, cho rằng điểm nổi bật nhất là hai nước đang đưa lòng tin chiến lược vào những lĩnh vực cụ thể, từ quốc phòng, an ninh hàng hải đến công nghệ cao, khoáng sản thiết yếu và năng lượng sạch.

Theo ông, sự bổ trợ giữa thế mạnh tài nguyên, công nghệ của Australia và năng lực sản xuất công nghệ cao của Việt Nam mở ra dư địa lớn để hai nước cùng tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị mới.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm bắt tay GS. Carl Thayer tại lễ khai trương chính thức Đại sứ quán Việt Nam mới tại Canberra (Australia) ngày 11/8. Ảnh: NVCC.

Cụ thể hóa lòng tin chiến lược

3 Tuyên bố chung lần này, cùng 13 văn kiện hợp tác được ký kết, đi sâu vào những lĩnh vực cụ thể thay vì chỉ xác lập định hướng chung. Theo ông, đâu là thay đổi đáng chú ý nhất trong cách Việt Nam và Australia triển khai quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện?

Thay đổi đáng chú ý nhất là sự chuyển dịch từ hợp tác mang tính định hướng chung trong 6 lĩnh vực lớn được nêu trong Tuyên bố chung năm 2024 về nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, sang những đề xuất cụ thể, đòi hỏi hai nước phải triển khai hợp tác trên thực tế.

Có 4 lĩnh vực nổi bật, gồm: Tăng cường hợp tác quốc phòng; an ninh hàng hải và biên giới; quan hệ kinh tế và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng; cùng hợp tác về giáo dục và thể chế.

Những bước tiến này cũng cho thấy lòng tin chiến lược giữa hai nước đang được củng cố. Sau 28 năm hợp tác quốc phòng, từ năm 2024, Việt Nam đã tham gia Diễn tập Kakadu và tham dự với tư cách quan sát viên Tập trận Talisman Sabre, qua đó mở rộng trao đổi và phối hợp trong các hoạt động quốc phòng đa phương.

Chuyến thăm Australia của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho thấy rõ hơn sự phát triển của lòng tin này qua 4 kết quả nổi bật.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm duyệt Đội danh dự Australia. Ảnh: TTXVN.

Thứ nhất, Australia và Việt Nam đã nhất trí cập nhật Tuyên bố Tầm nhìn chung về Hợp tác Quốc phòng, qua đó tăng cường phối hợp trong an ninh hàng hải, chống khủng bố, đào tạo nhân sự, hợp tác giữa các lực lượng và an ninh thông tin. Hai bên cũng đang đàm phán các thỏa thuận song phương về thực thi pháp luật trên biển và hỗ trợ lẫn nhau.

Thứ hai, hai nước đã thông qua hai bản ghi nhớ (MOU), trong đó một văn kiện về thực thi pháp luật trên biển giữa Cảnh sát biển Việt Nam và Lực lượng Biên phòng Australia, văn kiện còn lại về hợp tác bảo vệ biên giới và hỗ trợ lẫn nhau giữa Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng Việt Nam và Lực lượng Biên phòng Australia.

Hợp tác quốc phòng, an ninh và trao đổi thông tin là những lĩnh vực nhạy cảm bởi gắn trực tiếp với an ninh quốc gia. Việc hai nước đẩy mạnh hợp tác trong những lĩnh vực này cho thấy Việt Nam và Australia cùng chia sẻ mục tiêu duy trì một trật tự khu vực ổn định, an toàn và dựa trên luật lệ.

Thứ ba, Australia và Việt Nam đã nhất trí thiết lập quan hệ đối tác về khoáng sản quan trọng và năng lượng sạch. Điều này sẽ thúc đẩy hội nhập kinh tế trong những lĩnh vực có liên hệ mật thiết với an ninh quốc gia.

Thứ tư, việc Việt Nam chấp thuận đề xuất mở cơ sở mới của Đại học RMIT cho thấy Việt Nam ủng hộ sự hiện diện lâu dài của Australia tại Việt Nam.

Mở rộng không gian công nghệ và chuỗi cung ứng

Việc hai nước có riêng một Tuyên bố chung về kết nối khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong đó đưa 5G và các công nghệ nền tảng vào trọng tâm Giai đoạn II của Trung tâm Công nghệ Chiến lược Việt Nam - Australia (AVSTC), theo ông có ý nghĩa gì?

Tuyên bố chung có ý nghĩa quan trọng bởi đưa chuyển đổi số trở thành một động lực cốt lõi của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Australia. Qua đó, hai nước sẽ thúc đẩy kết nối và hội nhập hoạt động nghiên cứu giữa các trường đại học, cơ quan nghiên cứu nhà nước và khu vực tư nhân.

Điều này cũng cho thấy hợp tác công nghệ đang chuyển từ xây dựng năng lực sang nghiên cứu chung, phát triển công nghệ và đồng sáng tạo trên cơ sở bình đẳng. Hai bên sẽ cùng chia sẻ quyền sở hữu trí tuệ cũng như quá trình phát triển thương mại.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tham quan khu vực triển lãm, trưng bày thành tựu hợp tác khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, đầu tư và giáo dục giữa Việt Nam-Australia. Ảnh: TTXVN.

Tuyên bố chung về nâng cao sức chống chịu kinh tế nhấn mạnh việc xây dựng các chuỗi cung ứng an toàn, đa dạng và có khả năng chống chịu trong những lĩnh vực chiến lược như khoáng sản quan trọng, bán dẫn và năng lượng sạch. Theo ông, hai nước có thể mở rộng hợp tác như thế nào trong những lĩnh vực này?

Theo tôi, thế mạnh của Australia về tài nguyên và công nghệ, đặc biệt là các khoáng sản quan trọng cần thiết cho công nghệ hiện đại, có tính bổ trợ rất rõ với thế mạnh của Việt Nam trong lĩnh vực sản xuất công nghệ cao.

Bên cạnh đó, cả Australia và Việt Nam đều đang đối mặt với bài toán giảm phát thải và duy trì ổn định hệ thống điện trong quá trình phát triển năng lượng tái tạo, như hydro xanh, cũng như các công nghệ lưới điện mới.

Tuyên bố chung về tăng cường khả năng chống chịu kinh tế nhằm kết nối và tích hợp những lợi thế bổ trợ này, từ nguồn cung khoáng sản quan trọng, chuyển đổi năng lượng sạch đến sản xuất công nghệ cao.

Chẳng hạn, khoáng sản được khai thác tại Australia có thể được cung cấp trực tiếp cho Việt Nam để chế biến ở các công đoạn trung gian. Trong khi đó, Việt Nam cần nguồn cung ổn định các loại khoáng sản đã qua tinh chế này để phục vụ nền tảng công nghiệp đang mở rộng.

Vậy Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị này ở những khâu nào, thưa ông?

Tôi cho rằng có 3 chuỗi giá trị quan trọng mà Việt Nam có thể tham gia sâu hơn.

Thứ nhất, Việt Nam sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn nhưng cần hiện đại hóa và nâng cấp năng lực chế biến, bao gồm các khâu phân tách và tinh chế ở trung nguồn, để trực tiếp phục vụ sản xuất công nghệ cao.

Thứ hai, Việt Nam cần chuyển từ lắp ráp bán dẫn ở phân khúc thấp sang làm chủ thiết kế và sản xuất ở các công đoạn đầu của chuỗi giá trị ngay trong nước.

Thứ ba, Việt Nam đã là một nhà sản xuất quan trọng trong lĩnh vực pin mặt trời, nhưng trước hết cần hiện đại hóa lưới điện trong nước thành một hệ thống lưới điện thông minh, tích hợp để hỗ trợ quá trình chuyển đổi xanh. Điều này sẽ mở ra cơ hội để Việt Nam phát triển sản xuất pin lithium-ion, pin thể rắn và các hệ thống lưu trữ năng lượng.

Việt Nam sản xuất các tấm pin năng lượng mặt trời có chi phí thấp nhất trong số các quốc gia sản xuất lớn ngoài Trung Quốc. Ảnh: EVN.

Tuyên bố chung cũng nhấn mạnh liên kết giữa Chính phủ, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Ông đánh giá thế nào về vai trò của sự liên kết này trong việc biến hợp tác khoa học - công nghệ thành giá trị kinh tế thực chất?

Ở châu Âu, đây là một mô hình đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ có tên gọi “Triple Helix”. Sự kết hợp này tạo ra sức cộng hưởng để phát triển các công nghệ mới và hình thành những doanh nghiệp khởi nghiệp.

Mô hình này đã được lồng ghép trong nhiều Tuyên bố chung và MOU được thông qua trong chuyến thăm Australia của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Các văn kiện tạo khuôn khổ cho hợp tác giữa chính phủ và các cơ quan nghiên cứu nhà nước của Australia và Việt Nam, các trường đại học và đơn vị nghiên cứu trực thuộc, cùng khu vực doanh nghiệp.

Tôi cho rằng đây chính là mắt xích then chốt, bởi sự kết nối giữa các chủ thể này sẽ thúc đẩy quá trình thương mại hóa những công nghệ mới như bán dẫn, 5G và AI, với các ứng dụng trong dữ liệu lượng tử và an ninh mạng.

Từ hợp tác song phương đến đóng góp khu vực

Nhìn tổng thể chuyến thăm, theo ông, đâu là thông điệp chiến lược quan trọng nhất mà Việt Nam và Australia muốn gửi đi, không chỉ đối với quan hệ song phương mà còn với khu vực?

Thông điệp quan trọng nhất là Việt Nam và Australia đã xây dựng đủ lòng tin chính trị để hợp tác hiệu quả cả song phương và đa phương, từ tăng cường sức chống chịu kinh tế, bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng đến củng cố an ninh hàng hải trên cơ sở luật pháp quốc tế, trong khi mỗi nước vẫn duy trì quyền tự chủ chiến lược.

Australia là một đối tác đáng tin cậy trong chiến lược đa dạng hóa quan hệ và tăng cường sức chống chịu của Việt Nam trên ba phương diện: kinh tế, phát triển nguồn nhân lực và an ninh hàng hải, xuyên quốc gia.

Về kinh tế, quan hệ thương mại và đầu tư Australia - Việt Nam góp phần đa dạng hóa đối tác và nguồn lực phát triển, với thương mại song phương vượt 30 tỷ USD và mục tiêu tăng gấp đôi đầu tư hai chiều. Hai nước cũng thúc đẩy hợp tác về chuyển đổi năng lượng, ứng phó biến đổi khí hậu và tăng trưởng bền vững.

Tuyên bố chung về tăng cường sức chống chịu kinh tế sẽ góp phần xây dựng các chuỗi cung ứng mở, ổn định và đáng tin cậy trong những lĩnh vực thiết yếu như lương thực, năng lượng và khoáng sản quan trọng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Toàn quyền Australia Sam Mostyn tại Lễ đón ngày 11/8. Ảnh: TTXVN.

Về nguồn nhân lực, hai nước đang nâng hợp tác đào tạo và phát triển năng lực thể chế lên cấp độ mới, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao. Việc Việt Nam chấp thuận cho RMIT mở cơ sở mới là một ví dụ.

Về an ninh, hai nước cập nhật Tuyên bố Tầm nhìn chung về Hợp tác Quốc phòng, tăng cường đào tạo nhân sự, chống khủng bố và tham gia các hoạt động đa phương như Diễn tập Kakadu. Hợp tác trên biển cũng được mở rộng, bao gồm trao đổi giữa lực lượng cảnh sát biển, nhằm thúc đẩy tự do hàng hải và tôn trọng luật pháp quốc tế, trong đó có UNCLOS.

Bên cạnh đó, Việt Nam và Australia sẽ phối hợp chặt chẽ hơn trong phòng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, buôn người và tội phạm mạng.