Học phí đại học tăng, trường phải làm rõ tiền đi đâu

Mới đây, Bộ GD&ĐT có công văn yêu cầu các cơ sở giáo dục đại học rà soát, chấn chỉnh việc thực hiện quy định về học phí.

Yêu cầu này không chỉ dừng ở việc rà soát việc xác định mức thu học phí năm học 2026-2027, mà còn nhấn mạnh trách nhiệm công khai, giải trình căn cứ xác định học phí, lộ trình tăng, phương thức thu và tác động đối với người học.

Động thái này được đánh giá là cần thiết trong bối cảnh học phí đại học liên tục tăng, trở thành áp lực tài chính với nhiều gia đình. Khi người học phải bỏ ra khoản tiền lớn hơn để học đại học, yêu cầu minh bạch về mức thu và trách nhiệm bảo đảm chất lượng của nhà trường cũng cấp thiết hơn.

Học phí tăng, sinh viên cần được biết mình nhận lại gì

Trao đổi với Tri Thức - Znews, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, cho rằng khi đề nghị người học đóng góp nhiều hơn, nhà trường bắt buộc phải chứng minh tính hợp lý, sự cần thiết và hiệu quả của khoản thu đó thông qua những thay đổi có thể kiểm chứng.

Ví dụ, số giờ thực hành có tăng không? Sinh viên có được tiếp cận thiết bị thường xuyên hơn không? Giảng viên có dành nhiều thời gian hướng dẫn hơn không? Chương trình có cập nhật yêu cầu nghề nghiệp và khắc phục những hạn chế đã được người học phản ánh không?

Theo đại biểu, sự minh bạch không thể chỉ gói gọn trong một thông báo thu tiền đơn thuần. Các trường cần làm rõ căn cứ xác định mức thu, áp dụng cơ chế nào, dựa trên chi phí đào tạo ra sao, những yếu tố nào làm chi phí tăng.

Thứ hai, các trường cần công khai bức tranh chi phí mà một sinh viên phải dự kiến cho cả khóa: Số tín chỉ, đơn giá, học phí từng năm, lộ trình điều chỉnh và các khoản bắt buộc ngoài học phí. Những học phần, dịch vụ đã bao gồm trong mức công bố và những khoản phải đóng riêng cần được phân biệt rõ. Thông tin phải có trước khi người học quyết định nhập học, trình bày dễ hiểu, tránh chỉ ghi chung chung “thực hiện theo quy định”.

Cùng với đó, trường cần giải trình cơ cấu sử dụng nguồn thu ở mức đủ để xã hội giám sát. Nếu tăng học phí để đầu tư một hạng mục cụ thể, trường cần nêu tiến độ và cập nhật kết quả thực hiện.

Cuối cùng, trường phải minh bạch về chất lượng, tình trạng kiểm định của từng chương trình, điều kiện học tập, tỷ lệ tốt nghiệp, kết quả khảo sát việc làm. Các số liệu phải kèm thời điểm và phương pháp khảo sát; không nên chỉ đưa ra tỷ lệ đẹp mà thiếu cơ sở kiểm chứng.

Bà Nga nhìn nhận chất lượng giáo dục có độ trễ, không thể đánh giá chỉ sau một học kỳ. Nhưng độ trễ không thể trở thành lý do trì hoãn trách nhiệm giải trình.

“Học phí cao hơn phải đi cùng trách nhiệm cao hơn của nhà trường đối với quá trình học tập và quyền lợi chính đáng của sinh viên”, bà Nga nhấn mạnh.

Theo bà Nga, mức tăng học phí thông thường nên được cân nhắc sát biến động chi phí hợp lý và khả năng chi trả. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Học phí tăng bao nhiêu là hợp lý?

Về mức tăng học phí hàng năm, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng không nên đưa ra một tỷ lệ chung rồi coi đó là mức hợp lý cho mọi trường. Cùng tăng 5%, nhưng với mức học phí 20 triệu đồng và 80 triệu đồng, khoản tiền gia đình phải chi thêm rất khác nhau.

“Vì vậy, cần xem xét đồng thời tỷ lệ tăng, số tiền tuyệt đối, chi phí đào tạo hợp lý và khả năng chi trả của người học”, bà Nga nhìn nhận.

Về pháp lý, Chính phủ quy định giới hạn tăng học phí đối với cơ sở giáo dục đại học dân lập, tư thục là 15%. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng mức tối đa pháp luật cho phép không đồng nghĩa với mức tăng được khuyến nghị áp dụng.

Đối với cơ chế trần học phí công lập, từ năm học 2027-2028, mức điều chỉnh tối đa gắn với tốc độ tăng chỉ số giá tiêu dùng. Bà Nga cho rằng cần phân biệt cơ chế này với các chương trình được tự quyết học phí theo những điều kiện riêng.

"Mức tăng thông thường nên được cân nhắc sát biến động chi phí hợp lý và khả năng chi trả, không mặc định tăng hết biên độ", bà nói.

Nếu cần điều chỉnh học phí ở mức lớn, nhà trường phải giải trình, xây dựng lộ trình và có phương án hỗ trợ. Đặc biệt, cần bảo vệ khả năng dự liệu tài chính của sinh viên đang theo học, bởi các em đã lựa chọn trường dựa trên thông tin tuyển sinh và điều kiện kinh tế ban đầu.

Để giảm gánh nặng, bà Nga ủng hộ việc thu học phí theo tháng, giúp gia đình phân bổ dòng tiền. Tuy nhiên, chia nhỏ khoản đóng không đồng nghĩa giảm tổng chi phí. Vì vậy, đại biểu cho rằng cần đồng thời tăng học bổng theo hoàn cảnh, hỗ trợ khẩn cấp, bảo đảm điều kiện ký túc xá và mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng cho sinh viên.

Về phía Nhà nước, đại biểu cho rằng cần tiếp tục đầu tư và đặt hàng đào tạo những ngành thiết yếu. Các trường cũng phải nâng cao hiệu quả quản trị, phát triển nguồn thu hợp pháp ngoài học phí, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào đóng góp của người học.

Một chỉ báo cần được quan tâm là số sinh viên không nhập học hoặc phải dừng học vì khó khăn tài chính. Nếu chỉ nhìn vào nguồn thu của nhà trường mà bỏ qua nhóm người học này, chính sách sẽ không bỏ sót những đối tượng cần hỗ trợ nhất.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, cơ hội học đại học cần được bảo đảm dựa trên năng lực, nỗ lực của người học và một hệ thống hỗ trợ đủ hiệu quả, thay vì để khả năng tài chính trở thành rào cản quyết định con đường học tập.