Nhiều người cứ cho rằng kiến trúc của Việt Nam mình cũng chẳng khác gì kiến trúc của Tàu. Tôi làm nghề kiến trúc và đã từng học và đi nhiều nơi ở Trung Quốc.

Đã bao nhiêu lần đứng trước Thiên An Môn, đã bao lần vào thăm Cố cung, rồi Di Hòa viên, rồi Thập Tam Lăng nhà Minh,... quá quen thuộc đối với tôi. Kiến trúc mình chịu ảnh hưởng và giống kiến trúc Trung Quốc là đương nhiên thôi, tôi cũng nghĩ như thế.

Nhưng lần trở về Huế sau này tôi thật ngỡ ngàng. Mình giống Trung Quốc ư? Nói bậy! Không, khác rất nhiều. Tuy tôi không chuyên về nghiên cứu kiến trúc cổ nhưng có thể hiểu được sự khác nhau ấy.

Hãy nhìn vào Thiên An Môn mà xem, một khối đặc khổng lồ án ngữ ngay trước mặt ta, khiến ta có cảm giác có một sự ngăn cách lớn lao mà không thể nào bước qua được. Còn cửa Ngọ Môn ở Huế thì chỉ như một ngôi nhà lớn có tầng lầu thoáng mát và như đang chào đón chúng ta bước vào.

Cửa Ngọ Môn của Hoàng thành Huế được xây như một ngôi nhà lớn có tầng lầu thoáng mát. Ảnh: TTXVN.

Vào trong Nội điện ư? Kiến trúc cũng bố cục theo thuật phong thuỷ, theo thuyết âm dương, ngũ hành của người phương Đông, cũng chính Bắc - chính Nam - chính Đông - chính Tây, cũng bệ rồng bậc đá, cũng Hoàng thành rồi Cấm cung, và cũng những cái vạc rất lớn...

Nhưng hãy nhìn vào Tử Cấm Thành mà xem, toàn những ngôi nhà đồ sộ, toàn những dãy nhà tầng tầng lớp lớp mái ngói chen sát vào nhau và những cái sân rộng mênh mông lát đá khô cứng. Chỉ một vài bóng cây lơ thơ, và dường như dù có hàng đoàn người đi nữa vẫn cứ thật là nhỏ bé trong cái thế giới mênh mông này.

Đúng rồi, các vua chúa Trung Quốc coi mình là những đấng Thiên tử, trên là trời và dưới là chỉ có họ mà thôi, cho nên họ phải tạo ra cái sự bề thế uy nghi như vậy. Họ quan niệm cung điện của họ phải là như một bản sao của Thiên cung. Mà ở trên Thiên cung thì con người và cây cỏ nếu có cũng chỉ là những sinh vật li ti mà thôi.

Còn ở cung điện Huế thì khác hẳn. Cung điện dù bên trong có dát vàng dát ngọc thì bên ngoài cũng chỉ như là những ngôi nhà rất bình dị chen vai thích cánh cùng với con người và cỏ cây hoa lá.

Những ngôi nhà với đường ngang nét dọc rất gọn gàng giản dị, những hàng cột hiên cũng chẳng to dày gì, thậm chí còn thấy rất thanh mảnh nhẹ nhàng.

Tôi lại càng suy nghĩ hơn khi thấy những đuôi mái chỉ có những mô típ trang trí nhô cao chứ không phải cong vút lên như những mái đình, mái chùa ngoài miền Bắc.

Và tôi hiểu đây là một sự cải tiến rất thông minh của những người làm kiến trúc thời ấy. Mái tuy giản đơn thế nhưng vẫn có hiệu quả là để cho ta thấy dường như những đuôi mái vẫn đang bay vút lên, nhẹ nhàng thanh thản.

Phía sau cung điện Bắc Kinh có vườn Thượng Uyển, quả thật rất đẹp, rất tinh tế, và cũng đầy triết lý nữa. Người Trung Hoa có cái thâm sâu bí hiểm của họ chẳng dân tộc nào sánh kịp. Đúng là chốn của các đế vương và con cháu dòng tộc của họ thưởng ngoạn, người ngoài không ai có thể bén mảng đến đây.

Còn phía sau cung điện Huế, là hồ Tịnh Tâm với hoa sen nở đầy, ngát mùi hương quyến rũ cả đối với người dân rất bình thường, bởi vì nó đâu có nằm trong phạm vi của Hoàng thành. Vua đến đây, dân cũng có thể đến đây - tịnh tâm.

Cái khoảng cách giữa Hoàng cung với thế giới bên ngoài dường như cũng không xa xôi gì mấy. Hồi ấy tôi chưa biết cái hồ ấy ở đâu, nhưng thỉnh thoảng thấy bà hỏi ông: “Mình đi đâu về đấy?”. Thì thấy ông trả lời: “Anh ra hồ Tịnh Tâm”.

Đấy là cái khác của Việt Nam, cái hồ còn dành cho những nhà thơ ra đấy để lấy cảm hứng làm thơ nữa, cái khác đó chính là tính nhân văn.