Kỷ nguyên mới của những nhà hùng biện

Khi công chúng dành ít thời gian cho sách báo hơn, video ngắn, podcast và mạng xã hội ngày càng trở thành kênh lan truyền ý tưởng. Sự thay đổi này đang mở rộng vai trò của giao tiếp bằng lời nói trong đời sống hiện đại.

Trước đây, khi sách còn đắt đỏ và tỷ lệ biết chữ thấp, thông tin chủ yếu được truyền miệng. Sau khi kỹ thuật in phát triển, văn bản dần trở thành phương tiện truyền tải tri thức chủ đạo. Tuy nhiên, xu hướng kéo dài khoảng 500 năm này đang có dấu hiệu đảo chiều.

Nhiều phụ huynh gặp khó khăn khi khuyến khích con đọc sách, trong khi giảng viên nhận thấy sinh viên ngày càng khó hoàn thành tài liệu được giao. Khi không còn sự thúc giục của gia đình hay nhà trường, nhiều người gần như ngừng đọc, dành phần lớn thời gian cho nội dung trên điện thoại. Hơn một nửa người trưởng thành ở Mỹ cho biết họ không đọc sách để giải trí trong năm qua.

Những lo ngại này được nhà báo James Marriott của The Times đề cập trong cuốn The New Dark Ages (tạm dịch: Kỷ nguyên tăm tối mới). Ông cho rằng điện thoại thông minh là nguyên nhân chính khiến thói quen đọc suy giảm, bởi chúng liên tục thu hút sự chú ý và khiến con người khó tập trung vào những văn bản dài.

Cuốn sách The New Dark Ages của nhà báo James Marriott. Ảnh: Penguin Random House.

Giá trị của lời nói

Dựa trên các công trình của nhà sử học văn hóa Walter Ong, Marriott cho rằng chữ viết làm thay đổi cách con người tổ chức tư duy, đồng thời hỗ trợ việc phát triển và phân tích những lập luận phức tạp.

Giao tiếp bằng lời có đặc điểm khác. Người nói thường lặp lại, lan man hoặc điều chỉnh lập luận ngay trong lúc trò chuyện. Những yếu tố này có thể khiến một bài viết trở nên dài dòng, nhưng trong diễn thuyết lại giúp thông điệp dễ nhớ hơn. Chữ viết cho phép người viết sắp xếp ý tưởng thành một lập luận có cấu trúc và logic, còn lời nói có lợi thế về cảm xúc, nhịp điệu và khả năng tương tác trực tiếp.

Con người ngày càng quay lại với các phương tiện truyền thông bằng lời nói như video TikTok và podcast. Ảnh: Reuters.

Sự phát triển của video ngắn và podcast cho thấy sức hấp dẫn của hình thức truyền đạt này. Thay vì đọc một bài viết dài, người dùng có thể nghe một cuộc trò chuyện, theo dõi phần trình bày của một chuyên gia hoặc xem video tóm tắt một chủ đề trong vài phút.

Trong môi trường đó, khả năng diễn đạt tự nhiên, sử dụng ngôn ngữ gần gũi và tạo kết nối cảm xúc trở thành những yếu tố quan trọng. Một thông điệp không nhất thiết phải được trình bày theo cấu trúc chặt chẽ mới thu hút được sự chú ý. Đôi khi, cách nói giàu hình ảnh, sự lặp lại có chủ đích hoặc một câu chuyện cụ thể lại dễ đi vào trí nhớ hơn những lập luận trừu tượng.

Tuy nhiên, khả năng thu hút người nghe không đồng nghĩa với độ chính xác hay chiều sâu của thông tin. Một nội dung được truyền tải hấp dẫn vẫn có thể thiếu căn cứ, trong khi những phân tích có giá trị đôi khi đòi hỏi nhiều thời gian và sự tập trung để tiếp nhận.

Khi hình thức truyền đạt định hình cách suy nghĩ

Sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận thông tin không chỉ ảnh hưởng đến cách con người giao tiếp mà còn có thể định hình cách họ suy nghĩ về thế giới.

Những ý tưởng trừu tượng thường cần nhiều lập luận, dữ liệu và bối cảnh để giải thích. Trong khi đó, câu chuyện cụ thể hoặc hình ảnh trực quan giúp người nghe nhanh chóng nắm bắt vấn đề. Đây là lợi thế của video ngắn và podcast, nhưng cũng có thể khiến những vấn đề phức tạp bị đơn giản hóa quá mức.

Trên mạng xã hội, người dùng liên tục chuyển từ nội dung này sang nội dung khác. Các thông điệp ngắn gọn, giàu cảm xúc vì thế có lợi thế trong việc thu hút sự chú ý, còn những phân tích đòi hỏi thời gian đọc và suy ngẫm dễ bị bỏ qua, ngay cả khi chúng cung cấp góc nhìn toàn diện hơn.

Tuy nhiên, không nên tuyệt đối hóa giá trị của chữ viết. Lịch sử báo chí cho thấy văn bản không phải lúc nào cũng bảo đảm thông tin chính xác hay tranh luận thấu đáo. Chữ viết cũng có thể được sử dụng để kích động cảm xúc, lan truyền thông tin thiếu căn cứ và làm gia tăng bất đồng.

Vì vậy, vấn đề không chỉ nằm ở việc con người đọc hay nghe, mà còn ở chất lượng nội dung, cách thông tin được truyền tải và khả năng đánh giá của người tiếp nhận.

Dù vậy, sự suy giảm của thói quen đọc vẫn đáng lo ngại. Khi ngày càng ít người kiên nhẫn với những văn bản dài, họ có nguy cơ bỏ lỡ các ý tưởng phức tạp vốn cần được tiếp cận qua quá trình đọc chậm rãi và suy ngẫm.

Những nhà hùng biện giỏi có thể khơi dậy cảm xúc, tạo kết nối và khiến thông điệp lan truyền nhanh chóng. Trong khi đó, những cây bút xuất sắc có thể dẫn dắt độc giả đi sâu vào lập luận, mở rộng góc nhìn và đặt ra những câu hỏi khó.

Trong thế giới ngày càng ưu tiên tốc độ và sự tiện lợi, thách thức không phải là lựa chọn giữa lời nói và chữ viết, mà là duy trì giá trị của cả hai. Khả năng lắng nghe và giao tiếp rất quan trọng, nhưng đọc, suy ngẫm và tư duy độc lập vẫn là những năng lực không thể thiếu để tiếp nhận tri thức một cách sâu sắc.