Trong cuốn sách Cơ thể người, tác giả Bill Bryson viết rằng cơ thể con người có thể duy trì sự sống và bảo vệ chúng ta ngay cả khi chúng ta làm nhiều điều không có lợi cho sức khỏe. Hàng tỷ tế bào liên tục hoạt động, sửa chữa những tổn thương và duy trì các chức năng thiết yếu. Tuy nhiên, cơ thể không hoàn hảo. Một số cơ quan có khả năng tự phục hồi đáng kinh ngạc, trong khi những bộ phận khác khó có thể trở lại trạng thái ban đầu sau khi bị tổn thương.

“Chúng ta có các cơ quan gần như không thể tự sửa chữa”, Bill Bryson viết, khi đề cập đến những hạn chế của cơ thể người. Ông lấy ví dụ về tim của cá ngựa vằn. Nếu tim cá ngựa vằn bị tổn thương, loài cá này có thể tạo ra mô mới, trong khi tim người thường hình thành mô sẹo sau cơn đau tim, khiến khả năng phục hồi chức năng bị hạn chế.

Theo Time of India, TS Satyendra Katewa, khoa Huyết học - Ung thư & Ghép tủy, Ung thư Nhi khoa, Bệnh viện Đa khoa Cao cấp Max (Ấn Độ), cho biết thực tế, khả năng tự chữa lành của cơ thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ khả năng phân chia và thay thế tế bào đến cấu trúc mô, nguồn cung cấp máu và mức độ tổn thương.

Trong đó, gan có thể tái tạo một phần đáng kể mô đã mất, nhưng điều đó không có nghĩa cơ quan này miễn nhiễm với bệnh tật. Trong khi, cơ tim, hệ thần kinh và sụn đều có những giới hạn riêng trong quá trình phục hồi.

Tác giả / Tác phẩm

Cơ thể người - Chuyến du hành đến mọi bộ phận của chúng ta

Tác giảBill Bryson

Nhà xuất bảnNXB Thế Giới - Omega+

Cuốn sách kể về hành trình khám phá cơ thể con người với sự pha trộn giữa sinh học, y học và nhân học. Tác phẩm đã đạt được giải thưởng New York Times BestSeller và A Best Book Of The Year By The Washington Post.

Những cơ quan khó phục hồi

Khi một cơn đau tim xảy ra, dòng máu đến một phần cơ tim bị tắc nghẽn, khiến các tế bào tại vùng này thiếu oxy và có thể chết.

TS Jayanta Thakuria, khoa Nội tổng quát, Bệnh viện Đa khoa Cao cấp Yatharth (Ấn Độ) cho biết sau cơn đau tim, các tế bào cơ tim bị tổn thương phần lớn có thể được thay thế bằng mô sẹo thay vì mô cơ khỏe mạnh.

“Điều đó có thể dẫn đến tổn thương vĩnh viễn đối với khả năng bơm máu của tim”, ông nói. Tuy nhiên, điều trị, dùng thuốc và phục hồi chức năng tim có thể giúp bảo vệ phần cơ tim còn lại, đồng thời hỗ trợ cải thiện chức năng bơm máu.

Sau cơn đau tim, vùng cơ tim bị tổn thương có thể được thay thế bằng mô sẹo, khiến khả năng phục hồi chức năng của tim bị hạn chế. Ảnh: Pinterest.

Não và tủy sống lại đối mặt với một rào cản khác. Các tế bào thần kinh (neuron) cùng những sợi trục dài kết nối chúng không dễ dàng tái tạo sau tổn thương nghiêm trọng.

Theo Viện Quốc gia về Rối loạn Thần kinh và Đột quỵ Mỹ (NINDS), neuroplasticity có vai trò quan trọng bởi hệ thần kinh có thể tự tái tổ chức một số liên kết và hình thành những đường truyền mới, qua đó hỗ trợ phục hồi chức năng ngay cả khi các neuron bị tổn thương không thể tái tạo hoàn toàn.

Điều này cũng lý giải vì sao tổn thương tủy sống có thể để lại hậu quả lâu dài. Ở người trưởng thành, các neuron trong tủy sống nhìn chung không mọc lại hiệu quả sau khi bị tổn thương.

“Các tế bào thần kinh có khả năng tái tạo rất hạn chế, khiến tổn thương của chúng dễ dẫn đến những vấn đề kéo dài”, TS Katewa cho biết.

Tuy nhiên, thông qua phục hồi chức năng, hệ thần kinh có thể thích nghi, tái tổ chức và hình thành những đường truyền mới để bù đắp một phần chức năng bị mất, ngay cả khi các đường truyền ban đầu không thể đơn giản “mọc lại”.

Tổn thương sụn, đặc biệt khi liên quan đến thoái hóa khớp, có thể khó phục hồi hoàn toàn và gây ảnh hưởng lâu dài đến vận động. Ảnh: Shutterstock.

Tiếp theo là sụn, lớp mô trơn lót đệm cho các khớp và giúp các xương trượt lên nhau khi di chuyển. Sụn không có mạch máu nên chất dinh dưỡng tiếp cận sụn chủ yếu thông qua quá trình khuếch tán. Điều đó khiến việc phục hồi trở nên khó khăn hơn đáng kể.

"Một số loại sụn có khả năng tự lành rất kém do không đủ nguồn cung cấp máu đến các mô. Vì vậy, tổn thương sụn hồi phục rất chậm và đôi khi có thể dẫn đến các vấn đề dai dẳng ở bộ phận cơ thể tương ứng", TS Katewa nói.

Đây là một trong những lý do khiến tổn thương sụn gắn liền với các tình trạng như thoái hóa khớp có thể trở thành vấn đề dài hạn.

Ngoại lệ đáng kinh ngạc

Tuy nhiên, một số cơ quan trong cơ thể vẫn có khả năng tái tạo, trong đó gan là một ngoại lệ đặc biệt.

Theo Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), gan có thể phục hồi khối lượng và chức năng sau khi một phần mô bị mất. Khả năng này tạo cơ sở cho kỹ thuật hiến gan từ người sống, khi một phần gan của người hiến được lấy để ghép cho người bệnh.

Hiến gan từ người sống có thể thực hiện nhờ khả năng tái tạo đáng kể của gan; phần gan còn lại ở người hiến và phần gan ghép có thể tiếp tục phát triển sau phẫu thuật. Ảnh: Bệnh viện Thống Nhất.

Bên cạnh khả năng tái tạo, gan còn đảm nhiệm nhiều chức năng thiết yếu như chuyển hóa chất dinh dưỡng, xử lý thuốc và các chất có khả năng gây độc, sản xuất protein cần thiết cho cơ thể và tạo mật hỗ trợ tiêu hóa. Gan cũng tham gia chuyển hóa, biến đổi nhiều chất để cơ thể có thể sử dụng hoặc đào thải chúng.

Dù vậy, khả năng tái tạo của gan cũng có giới hạn. “Những tổn thương nghiêm trọng có thể dẫn đến hư hại mô vĩnh viễn”, TS Thakuria cho biết.

Viêm gan virus, đặc biệt khi nhiễm virus viêm gan B hoặc C kéo dài, có thể gây viêm và tổn thương tế bào gan. Nếu tình trạng này diễn ra trong thời gian dài, gan có thể hình thành mô xơ, tiến triển thành xơ gan và suy giảm chức năng.

Khác với một tổn thương đơn lẻ có thể được sửa chữa, tình trạng viêm mạn tính khiến gan liên tục phải đối mặt với quá trình tổn thương và tái tạo. Khi mô xơ tích tụ, cấu trúc bình thường của gan bị biến đổi, cản trở dòng máu lưu thông và ảnh hưởng đến hoạt động của các tế bào gan. Ở giai đoạn bệnh tiến triển, khả năng tái tạo tự nhiên không còn đủ để khôi phục hoàn toàn cấu trúc và chức năng cơ quan.

Trong khi đó, tủy xương là một ví dụ khác về khả năng phục hồi đặc biệt của cơ thể. Thay vì tái tạo một cơ quan bị mất, tủy xương sẽ liên tục sản xuất và bổ sung các tế bào máu trong những điều kiện thích hợp.

Duy trì lối sống lành mạnh và vận động thường xuyên giúp giảm nguy cơ tổn thương, đồng thời góp phần bảo vệ chức năng của các cơ quan trong cơ thể. Ảnh: Magnific.

Theo TS Katewa, tủy xương có “khả năng tự chữa lành độc đáo”. Tủy xương chứa các tế bào gốc tạo máu và tế bào tiền thân, có khả năng liên tục tạo ra các loại tế bào máu mới để thay thế những tế bào vốn chỉ có tuổi thọ hữu hạn.

Vì vậy, khả năng phục hồi của tủy xương là quá trình duy trì và tái lập hệ thống tạo máu nhờ nguồn tế bào gốc có khả năng tự đổi mới và biệt hóa thành nhiều dòng tế bào máu khác nhau.

Phòng ngừa vẫn là quan trọng nhất

Cơ thể con người có thể tự sửa chữa nhiều tổn thương, nhưng khả năng ấy không phải lúc nào cũng đủ để đưa mô trở về trạng thái ban đầu. Vì vậy, với những cơ quan có khả năng tái tạo hạn chế, phòng ngừa tổn thương vẫn là một trong những cách quan trọng nhất để bảo vệ chức năng lâu dài.

TS Katewa cho biết phẫu thuật, phục hồi chức năng và các phương pháp điều trị khác có thể giúp kiểm soát tổn thương, bảo vệ phần mô còn lại và khôi phục chức năng, ngay cả khi cơ thể không thể tạo lại hoàn toàn mô đã mất.

Bên cạnh đó, TS Thakuria nhấn mạnh mỗi người cần chủ động giảm nguy cơ tổn thương bằng những biện pháp quen thuộc như duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát huyết áp và đường huyết, không hút thuốc, đồng thời thăm khám và điều trị bệnh sớm.

Ở tim, não, tủy sống hay sụn, dấu vết ấy có thể là mô sẹo hoặc những thay đổi cấu trúc khó đảo ngược. Cơ thể luôn tìm cách chữa lành, nhưng không phải lúc nào cũng có thể trả lại chính xác những gì đã mất.