Hiện thực hóa giấc mơ của Proudhon

Sau vụ phá sản của Lehman Brothers vào tháng 9 năm 2008, các nhà kinh tế học mới đã thực hiện chương trình mang tính cách mạng của nhà vô trị Proudhon. Các ngân hàng trung ương hạ lãi suất xuống mức thấp nhất trong vòng năm thiên niên kỷ.

Ở châu Âu và Nhật Bản, lãi suất thậm chí còn chuyển sang mức âm - một diễn biến chưa từng có tiền lệ. Tuy nhiên, kết quả không như Proudhon dự đoán. Trái lại, những lời cảnh báo ảm đạm của Bastiat về tín dụng miễn phí có vẻ gần với sự thật hơn.

Các nhà quản lý ngân hàng trung ương tự chúc mừng mình vì khôi phục được sự bình ổn trên Phố Wall. Bóng ma giảm phát được xua tan. Tỷ lệ thất nghiệp giảm mạnh. Đây là những tác động “được thấy” của việc áp dụng lãi suất bằng 0. Những hậu quả thứ cấp của lãi suất bằng 0 phần lớn đều không được thấy. Tuy nhiên, chúng vẫn ở đó nếu bất kỳ ai muốn thấy.

Lãi suất thấp giúp chi phí vay mua nhà, vay tiêu dùng và sản xuất kinh doanh trở nên rẻ hơn nhưng sẽ khiến nhiều người không gửi tiền, khi thanh khoản khó khăn sẽ quay lại tác động lãi suất cho vay.

Năm 2012, William White, một nhà kinh tế học người Canada, đã công bố bài nghiên cứu ngắn có tựa đề “Ultra Easy Monetary Policy and the Law of Unintended Consequences” (Chính sách tiền tệ quá dễ dãi và Quy luật về những hậu quả ngoài dự kiến).

White cho rằng lãi suất sụt giảm mạnh đã khuyến khích các hộ gia đình chi tiêu nhiều hơn và tiết kiệm ít hơn. Theo White, mặt trái của việc kéo tiêu dùng từ tương lai về hiện tại là người ta thực ra phải tiết kiệm nhiều hơn để đạt được bất kỳ mục tiêu đã định nào; và, với lãi suất thấp hiện tại, sẽ cần nhiều thời gian hơn để có thể tích lũy được một khoản tiền đủ để dưỡng già.

Các nhà chức trách tin rằng lãi suất thấp sẽ thúc đẩy đầu tư của doanh nghiệp. Nhưng White cho rằng thực tế các công ty lại đang đầu tư ít hơn. Hơn nữa, chính sách tiền tệ quá nới lỏng cũng là nguyên nhân dẫn đến phân bổ sai vốn. Sự phá hủy sáng tạo đã bị cản trở.

White kết luận: “Rất có thể chính sách tiền tệ siêu nới lỏng trên thực tế đang cản trở, thay vì khuyến khích, việc tái phân bổ vốn từ những lĩnh vực kém hiệu quả sang các lĩnh vực hiệu quả hơn.”

Bằng cách giảm chi phí vay vốn, chính sách tiền tệ siêu nới lỏng đã tạo động lực cho nhà đầu tư chấp nhận những rủi ro quá mức. Đồng thời, các công ty bảo hiểm và các quỹ hưu trí phải chật vật đối phó với chính sách lãi suất thấp. Với chi phí vay thấp, các chính phủ không bị ràng buộc phải hạn chế nợ công. Xét cho cùng, chính sách tiền tệ nới lỏng chỉ có tác dụng trì hoãn ngày phán xét.

White kết luận: “Việc nới lỏng tiền tệ táo bạo trong thời kỳ suy thoái kinh tế không phải là một ‘bữa trưa miễn phí’, trong trường hợp tốt nhất, nó chỉ giúp mua thêm chút thời gian để tái cân bằng nền kinh tế. Trên thực tế, cơ hội đó đã bị lãng phí.” Trên Phố Wall, họ gọi đó là “câu giờ”.

White cũng cho rằng các nhà hoạch định chính sách tiền tệ có thể khó mà thoát khỏi mức lãi suất siêu thấp của họ. Vài năm sau bài nghiên cứu năm 2012 của White, Cục Dự trữ Liên bang (Fed) bắt đầu một chu kỳ thắt chặt tiền tệ một cách thận trọng nhưng nhanh chóng từ bỏ nỗ lực đưa lãi suất trở lại mức bình thường.

Thay vào đó, Fed quay lại với việc in tiền và cắt giảm lãi suất, sau khi đại dịch Covid-19 bùng phát, lãi suất chính sách lại giảm xuống bằng 0.

White dự đoán rằng các ngân hàng trung ương cũng sẽ buộc phải đóng vai trò lớn hơn trong việc cung cấp tín dụng. Điều này cũng đã xảy ra. Trong năm đại dịch 2020, các ngân hàng trung ương tiến gần hơn đến việc trực tiếp tài trợ cho chi tiêu chính phủ, như White đã dự báo.

Nhận định của Bastiat rằng tín dụng miễn phí sẽ là thảm họa đối với người lao động không hề xa vời. Sau cuộc khủng hoảng cho vay thế chấp dưới chuẩn, các ngân hàng đã tăng lãi suất cho vay đối với những cá nhân và doanh nghiệp nhỏ có mức uy tín tín dụng thấp hơn.

Trong khi đó, các ông trùm quỹ đầu tư tư nhân và những nhân vật có nhiều quan hệ trên Phố Wall lại có thể vay vốn với chi phí rẻ mạt. Trong thập niên sau khủng hoảng, thu nhập hầu như không tăng và các công việc lương thấp thì ngày càng nhiều.

Những người thu nhập thấp hơn buộc phải vay với lãi suất cao và nhận mức lợi suất thực âm từ các khoản tiền gửi của mình, trong khi các nhà đầu cơ và tập đoàn giàu có được vay vốn với chi phí thấp và thu lợi lớn.