Làm sao để có được hạnh phúc?

Người ta thường nghĩ hạnh phúc sẽ đến khi đạt được điều mình từng khao khát, mong muốn. Thế nhưng, ngay cả khi có được công việc mơ ước, một gia đình hạnh phúc hay những thứ từng mong chờ, cảm giác mãn nguyện cũng có thể nhanh chóng biến mất.

Khi đã quen với những gì đang có, chúng ta dễ xem chúng là điều hiển nhiên và tiếp tục hướng sự chú ý đến những thứ mình chưa sở hữu.

Trong cuốn Chủ nghĩa Khắc kỷ, tác giả William B. Irvine gọi đây là “sự thích nghi với khoái lạc” - một quá trình khiến niềm vui từ những điều ta từng khao khát dần suy giảm khi chúng trở nên quen thuộc.

Để thoát khỏi vòng lặp này, các nhà khắc kỷ đề xuất một cách tiếp cận tưởng như nghịch lý. Đó là chủ động hình dung về việc mất đi những gì mình đang có, qua đó khơi lại cảm giác trân trọng và tận hưởng hiện tại.

Vì sao thứ từng khao khát lại trở nên bình thường?

Một nghịch lý trong cách ta theo đuổi hạnh phúc là ta thường tin rằng chỉ cần đạt được điều mình mong muốn, cảm giác thỏa mãn sẽ kéo dài. Nhưng thực tế không hẳn vậy. Khi điều từng khiến chúng ta háo hức trở thành một phần quen thuộc của cuộc sống, niềm vui sẽ dần suy giảm và bắt đầu xem đó là điều hiển nhiên.

Thứ từng là một thành tựu đáng mừng nay trở nên bình thường, trong khi sự chú ý lại chuyển sang những điều mới mẻ mà mình chưa có.

Tưởng tượng một ngày có thể mất đi người mình yêu thương giúp chúng ta nhận ra giá trị của những khoảnh khắc đang có bên họ. Ảnh: Tùng Sơn/Pexels.

Điều này có thể xảy ra với hầu hết khía cạnh của cuộc sống. Một người từng mừng vì có công việc ổn định có thể dần chỉ thấy áp lực; người từng mơ có nhà riêng lại bắt đầu mong một căn nhà rộng hơn, đẹp hơn. Tương tự, người thân, xe cộ hay những tiện nghi từng khiến ta hạnh phúc cũng dễ trở thành điều hiển nhiên.

Vấn đề không nằm ở việc con người có quá nhiều tham vọng. Mong muốn tiến về phía trước vốn không phải điều xấu. Điều đáng lưu ý là nếu liên tục đặt hạnh phúc vào một mục tiêu mới, chúng ta có thể mắc kẹt trong một vòng xoáy không lối thoát.

Thay vì tận hưởng những gì đang có, chúng ta tiếp tục hình thành những ham muốn mới và theo đuổi chúng. Kết quả là cảm giác thỏa mãn luôn bị đẩy về phía trước, còn hiện tại lại càng trở nên quen thuộc và kém hấp dẫn.

Chặn trước quá trình thích nghi

Thế nên, một bí quyết để có được hạnh phúc là chặn trước quá trình thích nghi. Thay vì chờ đến khi một biến cố xảy ra mới nhận ra giá trị của những gì mình đang có, chúng ta có thể chủ động làm điều đó trước.

Theo tinh thần khắc kỷ được William B. Irvine trình bày, một cách để thoát khỏi vòng lặp của sự thích nghi là học cách tưởng tượng về mất mát và những điều tồi tệ có thể xảy ra.

Kỹ thuật này được các nhà khắc kỷ gọi là “tưởng tượng tiêu cực”. Con người có thể chủ động nghĩ đến khả năng mất đi những điều quan trọng như công việc, tài sản, sức khỏe, bạn bè hay một người thân yêu.

Mục đích không phải để sống trong sợ hãi, mà để nhắc mình rằng những người và điều mình yêu quý không phải lúc nào cũng còn đó mãi mãi. Ảnh: Pexels.

Mục đích không phải khiến bản thân sống trong sợ hãi, mà là nhắc mình rằng những điều đang có không phải lúc nào cũng tồn tại mãi mãi.

Triết gia La Mã Seneca cho rằng con người nên lường trước những mất mát và biến cố có thể xảy đến. Khi ý thức rằng những người, những điều mình yêu quý không phải lúc nào cũng hiện diện mãi mãi, chúng ta sẽ bớt xem sự hiện hữu của họ là điều hiển nhiên và biết trân trọng hơn khoảng thời gian đang có.

Tưởng tượng mất mát để trân trọng hiện tại

Epictetus cũng gợi ra một cách nhìn tương tự. Ông khuyên người cha khi ở bên con hãy nhớ rằng đứa trẻ chỉ được trao cho mình trong giây phút hiện tại, chứ không phải mãi mãi. Ý thức về sự hữu hạn ấy không làm tình yêu vơi đi, mà ngược lại, nhắc người cha trân trọng từng khoảnh khắc và không bỏ lỡ những cơ hội được ở bên con.

Cách suy ngẫm này có thể áp dụng cả với những điều rất quen thuộc trong đời sống. Một người luôn nghĩ chiếc xe sẽ mãi ở đó có thể dễ bực bội vì một vết xước. Nhưng khi ý thức rằng tài sản có thể hư hỏng hoặc mất đi, họ sẽ nhìn nó khác đi và trân trọng hơn khi vẫn còn có thể sử dụng.

Hạnh phúc đôi khi không nằm ở việc có thêm, mà ở khả năng nhận ra và trân trọng những điều quý giá đang hiện diện trong cuộc sống. Ảnh: Magnific.

Theo Irvine, chúng ta có thể chủ động nghĩ về việc mình sẽ nhớ đến những tài sản, khả năng hay sự tự do hiện tại như thế nào nếu một ngày chúng không còn. Qua đó, sự chú ý được chuyển từ những gì chưa có sang những gì đang hiện diện trong cuộc sống.

Điều quan trọng là “tưởng tượng tiêu cực” không đồng nghĩa với lo lắng hay sống trong nỗi sợ. Các nhà Khắc kỷ không khuyên con người thường xuyên nghĩ về tai họa, mà xem đây là một bài tập được thực hành định kỳ để nhắc mình về tính hữu hạn của những gì đang có.

Khi không còn xem mọi thứ là điều hiển nhiên, những điều quen thuộc cũng có thể trở nên đáng giá hơn. Một bữa ăn, cuộc trò chuyện với người thân, công việc đang có hay một buổi chiều bình thường đều đáng trân trọng hơn khi nhận ra chúng không phải lúc nào cũng còn đó. Chính ý thức về sự hữu hạn giúp con người biết sống trọn vẹn hơn với hiện tại.

Hạnh phúc không phải đích đến để con người không ngừng chạy theo, mà nằm ở khả năng nhận ra giá trị của những gì đang có. Biết đủ không có nghĩa là ngừng tiến về phía trước, mà là không để những ham muốn nối tiếp nhau khiến ta quên trân trọng cuộc sống hiện tại.