Sau khi có Luật Phát triển đô thị, TP.HCM đứng trước một không gian quyết định lớn hơn trong nhiều lĩnh vực. Nhưng với người dân, doanh nghiệp, luật mới không chỉ nằm ở số lượng thẩm quyền được phân cấp hay số nghị quyết được ban hành.
Điều họ cảm nhận rõ hơn nằm ở một tầng khác: quy trình có được rút ngắn, dự án có "đi" nhanh hơn, trường học có hoạt động tốt hơn mà không tăng gánh nặng cho phụ huynh, người bệnh có tiếp cận chính sách thuận lợi hơn hay không.
Từ góc nhìn đó, câu hỏi về Luật Phát triển đô thị bắt đầu trở nên cụ thể hơn: cơ chế mới sẽ làm thay đổi cách thành phố vận hành và cuối cùng đem lại điều gì cho người dân?
Rút ngắn một quy trình, mở thêm cơ hội phát triển
Giám đốc Sở Quy hoạch và Kiến trúc TP.HCM Trương Trung Kiên cho biết các chính sách được thành phố thiết kế để cụ thể hóa Luật Phát triển đô thị trong lĩnh vực quy hoạch lần này, thể hiện tinh thần phân cấp mạnh của luật. Nhiều thẩm quyền trước đây thuộc Chính phủ, các bộ, ngành Trung ương được chuyển xuống HĐND, UBND và Chủ tịch UBND TP.HCM.
Nhưng ý nghĩa của thay đổi này không chỉ nằm ở việc một quyết định trước đây thuộc cấp nào, nay được chuyển về đâu. Điều đáng chú ý hơn là thành phố có thể tổ chức lại cách làm.
Một thay đổi được ông Kiên chỉ ra là cách tổ chức hệ thống quy hoạch. Thay vì tồn tại hai quy hoạch lớn như trước, thành phố sẽ có một quy hoạch tổng thể bao gồm các nội dung liên quan.
Thay đổi thứ hai nằm ở quy trình. Theo ông, trước kia, việc thực hiện tuần tự theo quy định khiến có những dự án phải qua nhiều vòng cùng hàng chục bước. Với cơ chế mới, những bước trùng lặp hoặc các khâu mà thông tin đã có được loại bỏ. Quy trình, theo tính toán được ông Kiên nêu, có thể rút xuống còn khoảng một phần ba so với trước.
Một số công việc cũng có thể được triển khai đồng thời, như vừa làm quy hoạch chung, vừa điều chỉnh quy hoạch phân khu và lập quy hoạch chi tiết. Sự linh hoạt này không có nghĩa bỏ trình tự kiểm soát.
Việc phê duyệt vẫn phải bảo đảm cấp trên được phê duyệt trước cấp dưới để duy trì tính đồng bộ giữa các cấp độ quy hoạch. Không gian được tính tới trong quy hoạch cũng rộng hơn, bao gồm không gian ngầm, không gian thấp và không gian cao.
Nhìn từ những thay đổi này, giá trị của phân quyền bắt đầu có một hình hài cụ thể. Nó không chỉ là việc một chữ ký hay quyết định trước đây thuộc Trung ương nay chuyển về thành phố. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng thành phố tổ chức lại quy trình, bỏ những bước trùng lặp, thực hiện song song những công việc có thể làm đồng thời và chủ động hơn với những bài toán phát triển đặc thù.
Nếu những thay đổi đó được vận hành đúng như thiết kế, thời gian chuẩn bị cho quy hoạch và dự án có thể được rút ngắn đáng kể. Và khi đó, lợi ích của phân quyền không dừng ở bộ máy hành chính. Nó có thể chuyển thành thời gian, chi phí được tiết kiệm và cơ hội phát triển cho toàn đô thị.
Người dân phải “chạm” được chính sách mới
Một đô thị không chỉ được tạo nên bởi quy hoạch, hạ tầng hay những dự án lớn. Ở đầu kia của chính sách là những vấn đề liên quan trực tiếp đời sống người dân: một trường học, một trạm y tế, một bệnh nhân cần được hỗ trợ.
Bà Nguyễn Thu Cúc, đại biểu HĐND TP.HCM, đặt ra một cách đo trực diện hơn với Luật Phát triển đô thị. Theo bà, luật mở một không gian thể chế mới cho TP.HCM với tinh thần phân cấp, phân quyền mạnh hơn, tăng tính chủ động trong huy động và phân bổ nguồn lực, đồng thời đặt trách nhiệm của chính quyền đô thị cao hơn trước người dân.
Nhưng vấn đề không chỉ là thành phố được trao thêm cơ chế gì. “Quan trọng hơn là người dân sẽ được hưởng điều gì từ những cơ chế ấy”, bà Cúc nêu quan điểm.
Giáo dục và y tế là hai lĩnh vực được nữ đại biểu HĐND TP.HCM đưa ra để kiểm chứng. Với cơ chế tài chính cho trường công lập, mục tiêu cuối cùng theo bà là phải tạo điều kiện để trường thực hiện tốt nhiệm vụ, nâng chất lượng giáo dục nhưng không làm tăng áp lực đóng góp đối với phụ huynh.
Như vậy, một cơ chế tài chính mới không thể chỉ được đánh giá ở việc nhà trường có thêm quyền chủ động bao nhiêu. Nó còn phải được nhìn từ phía gia đình: chất lượng giáo dục thay đổi thế nào và chi phí mà phụ huynh phải gánh có tăng lên hay không.
Trong lĩnh vực y tế, phép thử cũng tương tự. Việc luân phiên nhân lực y tế không nên chỉ dừng ở đưa bác sĩ từ tuyến trên xuống tuyến dưới, mà phải hướng tới nâng năng lực của y tế cơ sở. Nếu sau một thời gian thực hiện, tuyến cơ sở vẫn phụ thuộc nguồn lực được điều xuống mà không nâng được năng lực tự thân, mục tiêu của chính sách chưa thực sự đạt được.
Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Ngọc Linh, đại biểu HĐND TP.HCM, cho rằng đưa bác sĩ giỏi về cơ sở mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Do đó, nếu cơ sở chưa đủ trang thiết bị, cần tính phương án đưa thiết bị đi cùng cán bộ luân phiên hoặc huy động các nguồn lực xã hội hóa phù hợp để bác sĩ có điều kiện phát huy năng lực.
Khi những điều kiện này được đáp ứng, mục tiêu cuối cùng mới có thể đạt được: người dân tin tưởng điều trị tại trạm y tế, thay vì tiếp tục dồn lên tuyến trên.
Một trường hợp khác được bà Cúc đề cập là chính sách hỗ trợ người bệnh suy thận mạn tính. Đây là nhóm bệnh nhân phải điều trị thay thế thận thường xuyên, liên tục và kéo dài. Dù có bảo hiểm y tế, phần chi phí người bệnh phải tự chi trả tích lũy qua nhiều lần điều trị vẫn có thể trở thành gánh nặng cho gia đình.
Bởi vậy, khi triển khai chính sách, theo bà Cúc, thành phố cần xác định đúng đối tượng nhưng thủ tục phải đơn giản, đồng thời không tạo kẽ hở để trục lợi. Thành phố càng lớn, chính sách càng phải đi đến được với con người cụ thể. Một chính sách an sinh tốt phải tìm được người thực sự khó khăn.
Đại biểu HĐND TP.HCM
Đặt nguồn lực vào bài toán đáng giải
Nếu hai câu chuyện trên đặt thước đo ở từng quy trình, trường học, cơ sở y tế hay người bệnh, một câu hỏi lớn hơn xuất hiện khi TP.HCM sử dụng những nguồn lực mới cho các mục tiêu phát triển dài hạn: thành phố muốn thu lại kết quả gì?
Đại biểu HĐND TP.HCM Lê Hồng Minh, Chủ tịch VNG, cho rằng nguồn lực khoa học công nghệ cần hướng vào những bài toán thực tế như ùn tắc giao thông, xe điện, đô thị số… Theo ông, thay vì chia nhỏ cho nhiều dự án, thành phố nên tập trung cho một số bài toán lớn.
Ông Lê Hồng Minh, Chủ tịch VNG
Có tiền để chi là điều kiện; chi để giải bài toán nào và muốn nhận lại kết quả gì mới quyết định giá trị của khoản đầu tư. Cũng từ cách tiếp cận này, ông Minh nhận xét TP.HCM đang “khởi đầu hơi thận trọng”.
Với chính sách ưu đãi thuế cho khởi nghiệp sáng tạo, ông Minh cho rằng cần đặt trong cuộc cạnh tranh thu hút doanh nghiệp công nghệ và nhân lực chất lượng cao. Qua trao đổi với các doanh nghiệp công nghệ lớn, đặc biệt trong lĩnh vực bán dẫn, ông cho biết họ quan tâm chính sách thuế thu nhập cá nhân đối với người làm việc trong các ngành công nghệ chiến lược.
Bài toán cạnh tranh cũng đặt ra với chính sách thù lao. Theo ông Minh, thành phố quy định mức tối đa 150 triệu đồng/người/tháng cho một số chức danh, trong khi quy định mới của Trung ương cho phép mức tới 300 triệu đồng/người/tháng đối với tổng công trình sư trong các bài toán công nghệ chiến lược.
công nghệ chiến lược
“Tôi nghĩ thành phố cần mạnh dạn hơn trong các chính sách này, bởi chúng ta sẽ cần thu hút rất nhiều người giỏi để giải những bài toán khó của TP.HCM”, ông Minh nói. Đích đến được ông đặt ra còn xa hơn một chính sách ưu đãi cụ thể: làm sao để TP.HCM thực sự thu hút được doanh nghiệp nước ngoài đến đặt trụ sở R&D.
Từ một quy trình quy hoạch có thể rút còn một phần ba, một bác sĩ giỏi được đưa về cơ sở đến dành nguồn lực cho bài toán nào và cuộc cạnh tranh thu hút nhân lực chất lượng cao... đều cùng đặt ra một thước đo: quyền mới phải tạo ra kết quả cụ thể.
Kết quả ấy có thể là thời gian một thủ tục được rút ngắn, năng lực một trạm y tế được nâng lên, gánh nặng của một gia đình được giảm bớt; cũng có thể là một bài toán lớn của đô thị được giải quyết, một doanh nghiệp công nghệ được thu hút hay một trung tâm R&D chọn TP.HCM làm nơi đặt trụ sở.
Theo Chủ tịch HĐND TP.HCM Võ Văn Minh, các chính sách được thông qua mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng là tổ chức triển khai để các cơ chế, chính sách sớm đi vào cuộc sống, tạo chuyển biến rõ ràng, có kết quả cụ thể và mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho thành phố.
Thực tiễn phát triển của TP.HCM rất phong phú, đa dạng và vận động không ngừng. Do đó, những vấn đề chưa được dự báo đầy đủ trong quá trình xây dựng chính sách cần tiếp tục được nhận diện khi tổ chức thực hiện; cách làm hay, hiệu quả cần được tổng kết, nhân rộng; những quy định chưa phù hợp phải kịp thời nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung.
“Những nội dung cấp bách, quan trọng cần được ưu tiên, không để phát sinh khoảng trống pháp lý; không để có khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn; không để những quy định được ban hành nhưng khó thực hiện”, ông Võ Văn Minh nhấn mạnh.
Chủ tịch HĐND TP.HCM cũng yêu cầu quá trình xây dựng chính sách phải rà soát đầy đủ cơ sở pháp lý và thực tiễn, đánh giá kỹ tác động về kinh tế - xã hội, nguồn lực, ngân sách, phương thức tổ chức thực hiện cũng như tác động đối với người dân và doanh nghiệp.
Sách Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh - Thành phố của tôi là ấn phẩm kỷ niệm 50 năm ngày Giải phóng Miền Nam, Thống nhất Đất nước. Sách gồm 28 bài viết, là 28 câu chuyện dung dị, thấm đượm tình yêu dành cho vùng đất nghĩa tình, dễ sống và đáng sống. Từ đó, sách khắc họa và lan tỏa những thành tựu phát triển của TP.HCM dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ, chính quyền và sự chung tay, góp sức của nhân dân thành phố từ năm 1975 đến nay.
