Nguy cơ thảm họa kép ở biên giới Trung - Nepal, hơn 360 người chết

Lực lượng cứu hộ đưa một cụ bà ra khỏi vùng sạt lở. Ảnh: Reuters.

Tính đến 17h ngày 27/8, theo CNN, đã có hơn 360 người thiệt mạng và 1.300 người mất tích sau khi lũ lớn tàn phá hàng loạt làng mạc cùng hạ tầng tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc.

Trong khi công tác cứu hộ đang gấp rút triển khai, chính quyền Nepal cảnh báo nguy cơ xảy ra thảm họa kép do một hồ nước mới hình thành và các đợt dông bão tiếp diễn.

Cảnh báo nguy cơ vỡ hồ và gió mùa

Chiều 27/8, chính quyền Nepal phát đi cảnh báo khẩn cấp về nguy cơ xuất hiện thêm một đợt lũ quét mới khi mực nước tại hồ chứa vừa hình thành tiếp tục tăng nhanh. Cơ quan chức năng hối thúc người dân và các lực lượng cứu hộ ven sông Bhote Koshi nâng cao cảnh giác, khẩn trương di chuyển đến nơi an toàn, theo CNN.

Trận lũ quét khiến hơn 350 người thiệt mạng và hơn 1.300 người mất tích. Lực lượng cứu hộ đang nỗ lực hết sức để tìm kiếm các nạn nhân. Ảnh: Reuters.

Trước đó, phía Trung Quốc cũng đưa ra cảnh báo về hồ nước này - vốn hình thành ngay trên vết sẹo sạt lở cũ thuộc lãnh thổ Nepal. Hồ đang mở rộng nhanh và dự kiến tiếp nhận thêm khoảng 3 triệu mét khối nước, tạo ra rủi ro vỡ bờ cực kỳ lớn.

Các đợt dông bão dự báo tiếp tục trút xuống khu vực thiên tai trong ít nhất vài ngày tới do ảnh hưởng của thời tiết mùa mưa. Dù khó xác định chính xác tọa độ mưa lớn nhất, việc mưa trút xuống các khu vực vốn đã bị tàn phá nặng nề sẽ cản trở nghiêm trọng nỗ lực tìm kiếm nạn nhân. Mùa mưa tại Nepal kéo dài từ tháng 6 đến tháng 9, cung cấp tới 80% lượng mưa cả năm cho quốc gia này.

Sông băng đổ sập từ độ cao 5.200 m

Bộ Tài nguyên Thiên nhiên Trung Quốc cho biết trận sạt lở đất ngày 26/8 ban đầu khởi phát từ một vụ vỡ sông băng ở độ cao lớn trên lãnh thổ Nepal, sau đó nhanh chóng biến thành dòng chảy bùn đá tốc độ cao, theo SCMP.

Theo ông Quách Triệu Thành, kỹ sư cao cấp tại Trung tâm Điều tra Địa vật lý Hàng không thuộc Bộ Tài nguyên Thiên nhiên Trung Quốc, khối băng sạt lở đã lao xuống khe núi với tốc độ cực lớn, cuốn phăng lượng lớn đá băng tích và trầm tích, phát triển thành dòng bùn đá trước khi đâm sầm vào cửa khẩu Cát Long rồi đổ tràn xuống vùng hạ lưu thuộc lãnh thổ Nepal.

Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ và các đánh giá sơ bộ từ các nhà khoa học Trái Đất, thảm họa kích hoạt khi sông băng bị vỡ gây ra phản ứng dây chuyền dữ dội, tạo nên dòng nước và đất đá cuồn cuộn đổ qua các hẻm núi hẹp xuống thung lũng.

Dan Shugar, Phó Giáo sư tại Đại học Calgary, cho biết lượng tuyết tan rất nhanh trong 24 giờ trước thảm họa: "Một số sông băng hôm qua còn phủ tuyết hôm nay đã trơ băng. Thời tiết lúc đó nhiều khả năng rất ấm. Phần dưới sông băng tách ra ở độ cao khoảng 5.200 m và lao xuống thung lũng ở độ cao 1.200 m phía dưới".

Trước đó, Liên Hợp Quốc báo cáo Nepal đã mất gần 1/3 lớp phủ băng trong chỉ hơn 30 năm, với tốc độ tan băng trong 10 năm qua nhanh hơn 65% so với thập kỷ trước đó.

Ảnh chụp từ vệ tinh các sông băng tại khu vực Langtang, Nepal. Nhiệt độ tại Himalaya đang tăng nhanh gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Ảnh: Reuters.

Nhiệt độ gia tăng đang làm tan chảy tầng băng vĩnh cửu - lớp đất đá đóng băng hàng thế kỷ vốn giữ vững các vách núi dựng đứng. Khi chất kết dính tự nhiên này tan ra, các khối đá và băng khổng lồ sẽ mất ổn định, biến những đợt sạt lở bờ dốc thông thường thành những dòng lũ tàn phá ở hạ lưu.

Sạt lở băng đá

Tổ chức Planet sẽ sớm cung cấp toàn bộ ảnh vệ tinh theo giấy phép mở để hỗ trợ công tác cứu hộ. Andrew Zolli, Giám đốc tác động của Planet, nhận định biến đổi khí hậu và hiện tượng băng tan nhanh là những yếu tố đang được tiếp tục kiểm chứng, theo Reuters.

Hôm thứ Tư, một khối đất đá và bùn khổng lồ đổ ập xuống dòng sông vùng biên giới Himalaya giữa Nepal và Tây Tạng (Trung Quốc). Vụ sạt lở gây ra trận lũ quét thảm khốc tràn sang phía Nepal, làm 360 người thiệt mạng và hơn 1.300 người khác mất tích. Đồ họa: Reuters.

Khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là huyện miền núi Rasuwa (dân số khoảng 50.000 người), nơi tập trung nhiều dự án thủy điện. Cơ quan Quản lý Rủi ro Thiên tai Quốc gia Nepal xác nhận "trận lũ cuốn theo sông băng" xuất phát từ sông Lhende, do vụ sạt lở xảy ra cách cửa khẩu biên giới Nepal - Trung Quốc khoảng 20 km về phía đông bắc. Nhà địa chất Prakash Pokharel khẳng định thảm họa do đợt sạt lở băng đá phía Nepal gây ra.

Theo Trung tâm Phát triển Miền núi Tích hợp Quốc tế (ICIMOD), thiên tai tại vùng Hindu Kush Himalayas đang gia tăng khốc liệt. Trận lũ quét đã đẩy dòng nước cặn bùn và đá hộc qua hệ thống sông Bhote Koshi và Trishuli, khiến mực nước sông tại khu vực Galchhi ở hạ lưu dâng cao tới 9 m chỉ trong 30 phút.

Giáng đòn mạnh vào thương mại

Trận lũ quét và sạt lở đất làm rung chuyển khu vực cửa khẩu Cát Long (Gyirong) dọc biên giới Trung - Nepal vào thứ Tư đã giáng đòn vào hoạt động thương mại song phương.

Nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã nhanh chóng chung tay hỗ trợ Nepal sau thảm họa. Ảnh: Reuters.

Cửa khẩu Cát Long đóng vai trò là điểm kết nối chiến lược giữa Trung Quốc và Nepal, đảm nhận gần 30% tổng kim ngạch thương mại song phương vào năm 2024. Đây cũng là điểm nhập cảnh đường bộ chính cho người hành hương Ấn Độ đến Tây Tạng (Trung Quốc). Theo Bộ Ngoại giao Ấn Độ, khoảng 280 người nước này hiện vẫn đang mất tích.

Cát Long là một trong ba cửa khẩu quốc tế dọc đường biên giới Himalaya dài 1.415 km giữa Nepal và Trung Quốc, cùng với Phổ Lan (Purang) và Chương Mộc (Zhangmu) thực hiện nhiệm vụ thông thương và xuất nhập cảnh. Toàn bộ 6 cửa khẩu đường bộ chính trên tuyến biên giới này đều nằm trong Khu tự trị Tây Tạng của Trung Quốc.

"Trận sạt lở đất khổng lồ này đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến cửa khẩu Cát Long và chắc chắn sẽ giáng đòn mạnh vào thương mại Trung - Nepal. Nepal nhập khẩu từ Trung Quốc nhiều hơn rất nhiều so với xuất khẩu", ông Lưu Tông Nghĩa, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Nam Á thuộc Viện Nghiên cứu Quốc tế Thượng Hải, nhận định.

Ảnh vệ tinh từ Planet Labs so sánh khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc trước và sau trận lũ quét. Ảnh: Bloomberg.

Ông Trương Lực, Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu Sáng kiến Vành đai & Con đường và Quản trị Toàn cầu thuộc Đại học Phục Đán, cho biết thảm họa sẽ gây gián đoạn ngắn hạn cho hoạt động của cửa khẩu Cát Long, công tác khảo sát địa chất sơ bộ cho tuyến đường sắt, cũng như sự di chuyển của nhân lực và vật tư xuyên biên giới.

Thảm họa lần này tiếp nối chuỗi biến cố môi trường dồn dập dọc theo hành lang mong manh này. Tháng 7 năm ngoái, một vụ vỡ hồ sông băng cách Cát Long khoảng 35 km về phía thượng nguồn ở Tây Tạng đã tạo ra bức tường nước đổ dồn xuống sông Bhotekoshi, phá hủy Cầu Hữu nghị Nepal - Trung Quốc, làm ngưng trệ giao thông biên giới trong nhiều tháng và khiến 17 người thiệt mạng.