Nhiều nam giới chỉ bắt đầu quan tâm đến sức khỏe sinh sản khi vợ chồng mong con nhưng chờ đợi lâu vẫn chưa có kết quả. Tại Bệnh viện Bình Dân (TP.HCM), TS.BS Lê Vũ Tân, Phó Phòng Chỉ đạo tuyến, cho biết thường tiếp nhận những trường hợp đến khám vì tinh trùng bất thường hoặc gặp khó khăn trong việc có con.

Có người còn trẻ, trước đó không nghĩ mình có vấn đề sức khỏe nhưng kết quả tinh dịch đồ cho thấy số lượng hoặc chất lượng tinh trùng không như kỳ vọng. Khi khai thác bệnh sử, bác sĩ nhận thấy một số người có các yếu tố nguy cơ như hút thuốc, uống rượu bia, thừa cân, sử dụng testosterone hoặc steroid để tăng cơ, tiếp xúc hóa chất hoặc làm việc trong môi trường nhiệt độ cao.

Lối sống ảnh hưởng quá trình sinh tinh

Mối quan tâm về sức khỏe sinh sản nam giới được đặt ra từ nghiên cứu do nhà dịch tễ học Hagai Levine, Trường Sức khỏe công cộng và Y học cộng đồng Braun (Israel), dẫn đầu, công bố trên Human Reproduction Update . Nghiên cứu tổng hợp 223 công trình tại 53 quốc gia, với 57.168 nam giới, thu thập dữ liệu giai đoạn 1973-2018. Đây là phân tích cập nhật từ nghiên cứu năm 2017, bổ sung dữ liệu từ Trung và Nam Mỹ, châu Á, châu Phi bên cạnh Bắc Mỹ, châu Âu, Australia và New Zealand.

Ở nhóm nam giới không được lựa chọn theo khả năng sinh sản, nồng độ tinh trùng trung bình giảm từ 101,2 triệu/ml năm 1973 xuống 49 triệu/ml năm 2018, tương đương 51,6%; tốc độ giảm trung bình 1,16% mỗi năm và khoảng 2,64% mỗi năm từ năm 2000. Tuy nhiên, kết quả không đồng nghĩa hơn một nửa nam giới bị vô sinh, bởi khả năng sinh sản còn phụ thuộc độ di động, hình thái, chất lượng DNA tinh trùng và nhiều yếu tố khác. Nghiên cứu cũng chưa đưa ra kết luận riêng về nam giới Việt Nam.

Theo bác sĩ Tân, khi tinh dịch đồ bất thường, bác sĩ thường khai thác lối sống, nghề nghiệp và môi trường làm việc. Hút thuốc, uống nhiều rượu bia, thừa cân béo phì, tiếp xúc hóa chất như thuốc trừ sâu, xăng dầu, dung môi có thể ảnh hưởng quá trình sinh tinh, trong đó stress oxy hóa là một cơ chế được quan tâm.

Một số trường hợp có thể được điều chỉnh yếu tố nguy cơ, thay đổi lối sống rồi kiểm tra lại tinh dịch đồ trước khi đánh giá chuyên sâu.

Bác sĩ Tân đặc biệt lưu ý nam giới tự sử dụng testosterone hoặc steroid đồng hóa để tăng cơ. Testosterone ngoại sinh có thể ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn, làm giảm hoặc ngừng sinh tinh. Bác sĩ Tân từng gặp trường hợp không có tinh trùng sau khi sử dụng steroid, sau điều trị và ngừng thuốc, khoảng 6-9 tháng mới bắt đầu xuất hiện tinh trùng trở lại.

Nhiệt độ cao kéo dài quanh vùng tinh hoàn cũng có thể ảnh hưởng quá trình sinh tinh. Trong khi đó, bằng chứng hiện có chưa đủ để khẳng định điện thoại trong túi quần, laptop trên đùi, Wi-Fi hay quần áo bó sát là nguyên nhân trực tiếp làm giảm chất lượng tinh trùng. Nam giới nên ưu tiên kiểm soát những yếu tố có thể thay đổi như thuốc lá, rượu bia, steroid và tình trạng tăng nhiệt kéo dài.

Tinh trùng yếu không đồng nghĩa vô sinh

Bác sĩ Tân cho biết một hiểu lầm phổ biến là đồng nhất tinh dịch đồ bất thường với vô sinh. Tinh dịch đồ đánh giá số lượng, khả năng di động, hình thái và một số đặc điểm của tinh trùng, nhưng một chỉ số bất thường không có nghĩa người đàn ông chắc chắn không thể có con. Ngược lại, kết quả trong giới hạn tham chiếu cũng không bảo đảm tuyệt đối khả năng sinh sản.

Khi tinh dịch đồ bất thường, bác sĩ cần tìm nguyên nhân, có thể liên quan lối sống hoặc các bệnh lý như giãn tĩnh mạch tinh, tinh hoàn ẩn, chấn thương, viêm tinh hoàn, rối loạn nội tiết, bất thường di truyền và tắc nghẽn đường dẫn tinh. Ngay cả khi không tìm thấy tinh trùng trong lần xét nghiệm đầu tiên, người bệnh cũng không nên vội kết luận vô sinh mà cần xét nghiệm lại và đánh giá khả năng sản xuất tinh trùng của tinh hoàn.

Điều trị vô sinh nam cần dựa trên nguyên nhân thay vì mặc định chuyển ngay sang thụ tinh trong ống nghiệm. Một số trường hợp giãn tĩnh mạch tinh có thể được điều trị để cải thiện chỉ số tinh dịch và cơ hội có thai tự nhiên.

Với tắc nghẽn đường dẫn tinh, bác sĩ có thể xử lý nguyên nhân hoặc lấy tinh trùng từ mào tinh, tinh hoàn để hỗ trợ sinh sản khi cần. Người có tinh dịch đồ bình thường nhưng vẫn khó có con cũng có thể được đánh giá chuyên sâu, trong đó xét nghiệm phân mảnh DNA tinh trùng được chỉ định ở một số trường hợp.

Bác sĩ Tân khuyến cáo nam giới không nên chỉ quan tâm sức khỏe sinh sản khi đã lập gia đình và mong muốn có con. Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý, không tự sử dụng testosterone hoặc steroid đồng hóa, hạn chế tiếp xúc hóa chất và tránh tăng nhiệt kéo dài quanh vùng tinh hoàn là những việc có thể chủ động thực hiện từ sớm. Nam giới nên đi khám khi đau hoặc xuất hiện khối bất thường ở tinh hoàn, thay đổi rõ về xuất tinh, có máu trong tinh dịch hoặc gặp vấn đề về chức năng tình dục.