Phía sau bộ phim gây sửng sốt của Brad Pitt

Năm 2013, 12 Years a Slave xuất hiện tại Liên hoan phim Toronto và trở thành một trong những cái tên được giới yêu phim nhắc đến nhiều nhất. Buổi chiếu đầu tiên chứng kiến không ít tiếng nức nở, một số khán giả rời đi ở những cảnh quá khốc liệt, trước khi bộ phim kết thúc trong tràng vỗ tay kéo dài. Brad Pitt, tài tử đứng sau dự án với vai trò nhà sản xuất, đồng thời cũng tham gia hóa thân một vai phụ, khi ấy đã không tiếc lời khen ngợi đạo diễn Steve McQueen

Không lâu sau đó, 12 Years a Slave được vinh danh tại hạng mục Phim truyện xuất sắc tại Oscar 2014, cùng hai giải cho Kịch bản chuyển thể và Nữ diễn viên phụ xuất sắc (Lupita Nyong'o). Thành công tại Oscar đưa câu chuyện về Solomon Northup một lần nữa sống lại trong đời sống văn hóa đại chúng sau hơn một thế kỷ. Khó mà tin được, 12 Years a Slave từng có một thời gian dài bị lãng quên, trước khi Steve McQueen biến cuốn hồi ký thành một trong những trải nghiệm điện ảnh gây ám ảnh nhất về chủ đề chế độ nô lệ.

Cuốn hồi ký bị lãng quên

Solomon Northup là một người da màu tự do sống tại Saratoga, New York, có vợ, hai con, biết chơi violin và kiếm sống bằng nghề nghệ sĩ. Năm 1841, Northup bị hai người đàn ông dụ đến Washington với lời mời biểu diễn, sau đó bị đánh thuốc, bắt cóc và bán xuống Louisiana. Trong 12 năm tiếp theo, ông lần lượt bị chuyển qua tay nhiều chủ nô, chịu đói khát, đánh đập, cưỡng bức lao động và tận mắt chứng kiến những người đồng cảnh ngộ bị đối xử một cách tồi tệ. Phải đến năm 1853, Northup mới được giải cứu và trở về với gia đình.

Cuốn 12 Years a Slave được ông viết cùng David Wilson, xuất bản ngay trong năm ông trở lại với tự do. Tác phẩm nhanh chóng thành công, bán ra khoảng 30.000 bản trong hai năm đầu. Song theo tờ The Guardian, hồi ký của Northup sau đó dần rơi vào quên lãng khi những tác phẩm của Frederick Douglass và Harriet Jacobs trở thành những đại diện quen thuộc hơn của dòng văn học tự sự về chế độ nô lệ.

Cuốn hồi ký lần đầu ra mắt vào năm 1853.

Dù thời điểm đó chưa nhận được sự công nhận tương xứng, 12 Years a Slave vẫn là áng văn đầy cảm xúc ghi lại trải nghiệm của người đàn ông bất hạnh. Điều khiến cuốn sách đặc biệt không nằm ở câu chuyện được kể theo lối phiêu lưu ly kỳ. Northup ghi lại đời sống nô lệ bằng con mắt của một người từng được tự do. Ông mô tả công việc trên các đồn điền, cách người da màu bị mua bán như đồ vật, cho tới hệ thống kiểm soát họ và cả những bất công vụn vặt diễn ra từng ngày.

Ngòi bút Northup không tô vẽ mọi chủ nô là những kẻ ác giống nhau. Trong con mắt của người nô lệ, bi kịch không chỉ đến từ vài cá thể độc ác, mà nằm trong cả một chế độ coi sự tàn nhẫn là điều bình thường.

The Guardian đánh giá đây là một trong những bản tự sự về chế độ nô lệ dài và chi tiết nhất, đồng thời nhấn mạnh khả năng cho thấy cách cả người bị áp bức lẫn kẻ áp bức đều bị tha hóa bởi một hệ thống cầm quyền vô nhân đạo.

Những thước phim sửng sốt

Câu chuyện trên trang giấy của của Northup không thay đổi quá nhiều khi được biên kịch John Ridley và đạo diễn McQueen đưa lên màn ảnh rộng.

Những chi tiết quan trọng của hồi ký vẫn hiện diện trên màn ảnh. Northup bị bắt cóc, bị đổi tên thành Platt và buộc phải che giấu thân phận thật. Anh gặp William Ford, rồi rơi vào cuộc đối đầu với Tibeats trước khi bị bán cho Edwin Epps. Cuộc sống trên đồn điền được mô tả bằng những công việc nặng nhọc, những trận đòn roi và nỗi bất an, thống khổ đày đọa người đàn ông tội nghiệp.

Cảnh Northup bị treo trên dây thừng trong khi những người khác vẫn tiếp tục công việc là một trong những phép kể chuyện bằng hình ảnh chân thực và sinh động nhất, tạo được dư âm cảm xúc mạnh mẽ. Nhiều cây bút phê bình đều có chung nhận định cảnh phim bám khá sát hồi ký, đồng thời cho rằng cách McQueen sử dụng khung cảnh Louisiana đẹp đến ám ảnh càng khiến sự tàn bạo của con người hiện lên tương phản và khốc liệt hơn.

Giới phê bình đặc biệt đánh giá cao cách bộ phim từ chối làm dịu đi câu chuyện. Kenneth Turan của Los Angeles Times cho rằng phim không chỉ kể lại một biến cố bi thảm, mà còn dụng công đưa khán giả vào bên trong trải nghiệm của nhân vật, khiến sự nhục nhã và bạo lực trở nên gần như không thể né tránh. Manohla Dargis của The New York Times cũng đánh giá cao chất hình ảnh tỉnh táo, không tô hồng của đạo diễn McQueen.

Tác phẩm được đánh giá là một trong những phim hay nhất năm 2013.

Mặt khác, sức sống của 12 Years a Slave không chỉ nằm ở những cảnh bạo lực. Đạo diễn đặc biệt quan tâm đến phẩm giá của người đàn ông bị biến thành nô lệ. Solomon Northup có thể bị đánh đập, bị xiềng xích, bị bán qua tay hết người này sang người khác, nhưng vẫn cố giữ lại phần con người từng tồn tại trước khi rơi vào địa ngục trần gian.

Màn trình diễn của Chiwetel Ejiofor vì thế cũng không quá sa đà vào những màn khóc lóc hay giận dữ. Nhiều cảnh cao trào cảm xúc gây được ấn tượng mạnh chỉ bằng ánh mắt, sự im lặng và trạng thái kìm nén bên trong nhân vật. Vậy nên không ngạc nhiên khi nhiều tờ báo gọi đây là một trong những bộ phim về lịch sử đau đớn và thuyết phục nhất từng được thực hiện.

Một thành công khác của McQueen là không cố biến Northup thành một “siêu anh hùng” chống lại chế độ nô lệ. Northup sống sót phần lớn nhờ khả năng quan sát, nhẫn nhịn và chờ đợi cơ hội. Anh muốn trở về với gia đình hơn là trở thành một biểu tượng lật đổ cả chế độ. Cách tiếp cận này khá sát với tinh thần của cuốn hồi ký, nơi Northup chủ yếu kể lại những gì mình đã chứng kiến và trải qua.

Tuy nhiên, tác phẩm không phải không có thay đổi so với nguyên tác. Cây bút Christopher Benfey chỉ ra rằng phiên bản điện ảnh giảm bớt một số sắc thái trong hồi ký, đặc biệt là những chi tiết cho thấy Northup nhìn nhận các chủ nô không hoàn toàn theo hai màu trắng - đen.

Bộ phim cũng không khai thác đầy đủ tình yêu âm nhạc của Northup, vốn là một phần quan trọng trong cuốn sách. Violin là thứ giúp ông tìm thấy một khoảng bình yên hiếm hoi giữa những năm tháng bị giam cầm. Còn trên màn ảnh, âm nhạc lại chủ yếu xuất hiện trong những hoàn cảnh phục vụ người da trắng.