Phố phường Việt Nam - một trạng thái đô thị đầy mâu thuẫn, đầy thách thức. Chắc nó còn thay đổi nhiều trong quá trình đất nước tiến lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Hoặc là nó sẽ bị loại bỏ đi hoặc là nó sẽ biến đổi đi để thích ứng.

Trước tiên là những ki-ốt được tạo nên từ việc đục tường phá rào của các công trình công cộng, trường học, biệt thự… để hình thành những dãy phố luôm nhuôm sẽ phải bị loại bỏ sớm để trả lại các không gian trống cho các kiến trúc đó.

Đấy là thứ mà thành phố văn minh hiện đại không thể chấp nhận được. Nó có cơ sở để bị loại bỏ sớm vì đó là những gian hàng cho thuê không phải là loại kiến trúc vừa ở vừa kinh doanh buôn bán.

Một hiện tượng khác là hiện nay ta thấy một số ông chủ mới giàu lên đã mua lại vài ba căn nhà mặt tiền rồi đập phá đi để xây lại thành những showroom to hơn, những tòa văn phòng cho thuê cao hơn hoặc những khách sạn mini được dồn lại thành một khách sạn lớn hơn, đàng hoàng hơn.

Tình hình phố phường hiện nay có vẻ diễn biến như vậy mặc dù nó không xảy ra nhanh chóng như lúc các dãy nhà phố mới mọc lên. Tuy nhiên, cái ưu thế của đoạn phố, dãy phố chuyên doanh ngày càng nhiều.

Những ngôi nhà được sửa sang lại trau chuốt hơn, những cửa hiệu dưới tầng trệt được trang hoàng hấp dẫn, chuyên nghiệp hơn cùng với sự thay đổi nhanh chóng của những mặt hàng.

Phố phường giúp đô thị Việt Nam thêm sắc màu. Ảnh: Nhật Sinh.

Có cơ sở thực tiễn là những loại hình này ngày càng có nhu cầu tăng lên, nhưng cũng có cơ sở xã hội nữa là sự phân hóa của các thành phần cư dân đô thị.

Những người sống bằng nghề khác không phải là thương mại, dịch vụ hoặc những người có điều kiện kinh tế yếu hơn, họ không cần phải ở theo kiểu phố phường, họ cần nơi cư trú ổn định, đàng hoàng hơn hoặc chỗ làm ăn thích hợp hơn.

Với những căn nhà phố đắt hàng trăm hàng ngàn cây vàng như vậy họ sẵn sàng ra đi, đầu tiên là cho thuê toàn bộ căn nhà và sau đó có thể bán luôn. Một sự cạnh tranh âm thầm giữa dãy phố với siêu thị, giữa làm ăn lớn với cách làm ăn nhỏ năng động và sáng tạo.

Những cái gì không còn hợp thời tự nó sẽ bị đào thải, những cái khác thì tự nó phải tìm đến những nét đặc thù riêng cho mình để có thể vẫn được tiếp tục tồn tại.

Chắc chắn sẽ còn duy trì lâu dài những phố bán đồ cổ, phố đồ gỗ mỹ nghệ, phố quán ăn đặc sản, phố thuốc Bắc, phố trưng bày (gallery) và bán hàng lưu niệm… cùng nhiều loại dãy phố đặc thù khác.

Đặc thù ở đây không chỉ về sản phẩm mà còn về địa điểm, vị trí, về việc tạo ra những kiến trúc đặc sắc, và cả sự giao tiếp ứng xử của con người…

Phố cổ Hội An là một điển hình như vậy, ở đây không có nhiều sản phẩm đặc sản, nhưng có kiến trúc cổ kính và thái độ niềm nở mến khách, hết lòng vì khách với tính cách chân chất thật thà và với không gian hiền hòa yên bình của một đô thị nhỏ đã rất quyến rũ du khách. Hội An vẫn giữ cái cổ kính của mình nhưng vẫn đi lên bằng đôi chân văn minh hiện đại.

Hà Nội, Sài Gòn sẽ tiến lên văn minh hiện đại với những kiến trúc cao tầng lộng lẫy, với những đường phố xe chạy bóng loáng, người người đi lại nhộn nhịp hối hả nhưng làm sao vẫn giữ cho được những cái riêng của mình, trong đó có những dãy phố phường mang đầy màu sắc Việt Nam.