 |
| Cha mẹ đôi khi nhìn nhận lời nói nặng nề của con là biểu hiện của sự vô ơn, thái độ chống đối. Ảnh minh họa: Pexels. |
“I hate you” (con ghét bố/mẹ) là một trong những câu nói khiến cha mẹ dễ phản ứng nhất. Với người lớn, những lời này dễ được hiểu như sự vô ơn, chống đối hoặc dấu hiệu cho thấy tình cảm gia đình đang rạn nứt.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng trong nhiều tình huống, lời nói của trẻ phản ánh cảm xúc ở thời điểm đó nhiều hơn là một đánh giá lâu dài về cha mẹ.
Vì vậy, thay vì lập tức đáp trả, điều cha mẹ cần làm là tìm hiểu điều gì khiến trẻ tức giận và nhu cầu nào đang nằm phía sau lời nói ấy.
Khi lời nói nặng nề che giấu một cảm xúc khác
Trẻ nhỏ chưa phải lúc nào cũng có đủ vốn từ để mô tả chính xác những cảm xúc phức tạp. Khi thất vọng hoặc tức giận, các em có thể lựa chọn những từ mạnh nhất mà mình biết để diễn đạt trạng thái của bản thân.
Murdoch Children's Research Institute (MCRI) cho rằng khi trẻ nói “con ghét bố mẹ”, câu nói này không nhất thiết đồng nghĩa với việc các em thực sự căm ghét cha mẹ. Trong nhiều trường hợp, đó có thể là cách trẻ diễn đạt một cảm xúc quá mạnh mà các em chưa biết gọi tên.
Điều này đặc biệt dễ xảy ra khi trẻ bị từ chối một mong muốn hoặc phải tuân thủ giới hạn do cha mẹ đặt ra. Việc bị yêu cầu ngừng chơi điện thoại, đi ngủ, làm bài tập hoặc rời khỏi một hoạt động yêu thích có thể khiến trẻ phản ứng dữ dội. Khi đó, những lời nặng nề có thể thực chất mang thông điệp như “con đang rất tức giận”, “con không muốn bị ép buộc” hoặc “con cảm thấy bố mẹ không hiểu con”.
Với trẻ lớn hơn, đặc biệt ở tuổi vị thành niên, những xung đột này còn liên quan nhu cầu được tự quyết. Trẻ bắt đầu muốn có tiếng nói lớn hơn trong những vấn đề liên quan đến bản thân như thời gian sử dụng điện thoại, lựa chọn bạn bè, cách ăn mặc, học tập hay các hoạt động ngoài giờ.
Trong khi đó, cha mẹ vẫn có trách nhiệm đặt ra giới hạn để bảo vệ con, khiến khoảng cách giữa nhu cầu tự chủ và mong muốn kiểm soát dễ trở thành nguồn gốc tranh cãi.
Một nghiên cứu năm 2026 trên Child Development, khảo sát 286 thanh thiếu niên, cũng cho thấy sự hỗ trợ của cha mẹ có liên hệ với cảm nhận về quyền tự chủ của trẻ. Cùng với đó, xung đột với cha mẹ có liên hệ với mức tự chủ thấp hơn trong chính ngày xảy ra xung đột.
Điều này không có nghĩa cha mẹ phải đáp ứng mọi yêu cầu của con, mà cho thấy cách thiết lập giới hạn và trao đổi về những giới hạn đó có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm của trẻ.
Vì vậy, khi nghe những lời khiến mình tổn thương, cha mẹ không nhất thiết phải lập tức bảo vệ bản thân bằng những câu như “Bố mẹ làm tất cả vì con mà con lại nói như vậy” hay “Sau này con sẽ hiểu bố mẹ đã hy sinh thế nào”. Những câu nói này có thể xuất phát từ sự đau lòng nhưng dễ biến cuộc tranh luận thành cuộc đấu xem ai đúng, ai sai, trong khi nguyên nhân khiến trẻ tức giận vẫn chưa được giải quyết.
Theo ý kiến của các chuyên gia được GreatSchools dẫn lại, cha mẹ có thể đồng thời công nhận cảm xúc của trẻ và duy trì giới hạn về cách ứng xử. Trẻ có quyền tức giận hoặc không đồng ý với cha mẹ, nhưng không phải mọi cách thể hiện sự tức giận đều được chấp nhận.
Khi con phản ứng, cha mẹ có thể nói: “Cha/mẹ biết con đang rất giận. Con có quyền không đồng ý, nhưng mình không nói với nhau bằng những lời làm tổn thương nhau”.
Cách phản hồi này giúp tách biệt cảm xúc và hành vi. Cảm xúc của trẻ được công nhận, trong khi hành vi vẫn có giới hạn. Qua đó, trẻ dần hiểu rằng tức giận là cảm xúc bình thường và có thể được bộc lộ, nhưng cần tìm cách diễn đạt phù hợp.
 |
| Cha mẹ vẫn có trách nhiệm đặt ra giới hạn để bảo vệ con. Ảnh: Pexels. |
Trẻ cần được lắng nghe, cha mẹ cũng cần được tôn trọng
Khi trẻ đã bình tĩnh, câu hỏi quan trọng không nhất thiết là “Tại sao con lại nói như vậy?”. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi cụ thể hơn như “Lúc nãy điều gì làm con khó chịu nhất?”, “Con cảm thấy bố mẹ không hiểu điều gì?” hoặc “Nếu được thay đổi một điều trong chuyện vừa rồi, con muốn thay đổi điều gì?”.
Những câu hỏi này giúp cuộc trò chuyện chuyển từ lời nói gây tổn thương sang nguyên nhân của xung đột.
UNICEF Việt Nam từng khuyến nghị cha mẹ thực hành lắng nghe chủ động, thể hiện sự quan tâm và thấu cảm thay vì vội phán xét. Khi cảm thấy mình được lắng nghe, trẻ có thêm cơ hội chia sẻ suy nghĩ và cảm xúc với người lớn.
Một đứa trẻ có thể rất yêu cha mẹ nhưng vẫn tức giận với họ, cần cha mẹ nhưng đồng thời muốn có thêm không gian riêng hoặc phản đối một quyết định mà không đồng nghĩa với việc phủ nhận tình cảm dành cho gia đình.
Tuy nhiên, việc không phản ứng quá mức trước một câu nói không có nghĩa cha mẹ nên bỏ qua những tín hiệu lặp lại. Nếu trẻ thường xuyên muốn tránh xa gia đình, liên tục cảm thấy mình không được yêu thương, sợ hãi khi ở nhà, thu mình hoặc có những thay đổi đáng kể về cảm xúc và hành vi, cha mẹ cần nhìn vào bối cảnh rộng hơn thay vì xem đó chỉ là một cơn giận nhất thời.
Một nghiên cứu trên 706 học sinh THPT Việt Nam cho thấy xung đột giữa cha mẹ và con cái thường xoay quanh những vấn đề gần gũi như việc sử dụng Internet cho giải trí và học tập.
Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của giao tiếp và cách nuôi dạy trong những xung đột này. Vì vậy, điều đáng quan tâm không chỉ là một câu nói xuất hiện trong cuộc tranh cãi mà còn là mẫu hình giao tiếp đang diễn ra trong gia đình.
Nếu trẻ nhiều lần cố gắng nói rằng mình cảm thấy không được tôn trọng, không được tin tưởng hoặc không được lắng nghe, cha mẹ cần xem xét nghiêm túc những thông điệp đó. Đồng thời, cha mẹ cũng có quyền cảm thấy buồn, tức giận hoặc tổn thương khi nghe những lời nặng nề từ con. Thấu hiểu trẻ không có nghĩa là phủ nhận cảm xúc của người lớn.
Nhìn chung, khi xung đột đang ở mức căng thẳng, cha mẹ có thể tạm dừng cuộc trò chuyện để cả hai bên bình tĩnh. Sau đó, họ có thể quay lại với trẻ và nói về cả hai phía: “Lúc đó con rất giận, bố mẹ hiểu điều đó. Nhưng những lời con nói cũng khiến bố mẹ buồn. Lần sau, mình thử nói cho nhau biết điều gì đang làm mình khó chịu thay vì làm tổn thương nhau”.
Qua những cuộc trò chuyện như vậy, trẻ không chỉ học cách kiểm soát cảm xúc mà còn học được rằng một mối quan hệ có thể chịu được bất đồng. Mục tiêu không phải khiến trẻ không bao giờ tức giận với cha mẹ, mà giúp các em biết cách bày tỏ sự tức giận mà không phá vỡ mối quan hệ, biết bất đồng nhưng vẫn tôn trọng nhau và nói ra nhu cầu thay vì dùng những lời làm tổn thương người khác.
Thị trường lao động thay đổi chóng mặt, để tồn tại, con người cần học tập suốt đời. Trong bối cảnh đó, tạp chí Tri Thức - Znews giới thiệu tới độc giả cuốn Học tập suốt đời của tác giả Michelle R.Weise.
Tác phẩm cung cấp cho độc giả những đánh giá về thị trường lao động tương lai, những giải pháp cho nhu cầu vừa học vừa làm đang ngày một tăng, cùng với đó là đưa ra những cách kết nối để quá trình chuyển đổi “học-làm” diễn ra thuận lợi hơn. Từ đó, tác giả nêu lên vai trò của việc học tập suốt đời.
