Có thể nói, phần lớn quỹ thời gian trong cuộc đời làm chuyên môn của tôi, tôi dành phần lớn quỹ thời gian để nghiên cứu về thể chế kinh tế và quản lý nhà nước về kinh tế, nhất là các công cụ vận hành của thị trường.

Có lần ở diễn đàn Quốc hội, có nhà báo hỏi tôi, tại sao ông nói “Đầu tư để hoàn thiện thể chế là loại đầu tư ít tốn kém nhất, nhưng mang lại hiệu quả cao nhất. Tuy nhiên, đây cũng là khâu khó khăn nhất...”.

Cần đổi mới tư duy và hành động trong việc thực hiện chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước từ Trung ương đến địa phương trong điều kiện vận hành của thị trường.

Thật ra, khi phát biểu ở diễn đàn Quốc hội nội dung trên, là sự tích tụ kinh nghiệm thực tế trong nhiều năm nghiên cứu tham mưu, tư vấn cho thành phố và Chính phủ, những trăn trở của tôi về những trở lực trong vận hành kinh tế thị trường, mà hiện nay Tổng Bí thư đã khái quát vô cùng đúng đắn “thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn” và yêu cầu chấm dứt tư duy “không quản được thì cấm”.

Tôi tin rằng tư tưởng trên đang tháo gỡ “nút thắt” về tư duy quản lý nhà nước, trong điều kiện vận hành của kinh tế thị trường.

Năm 2021, trong Kỷ yếu Kỷ niệm 25 năm ngày thành lập Hội đồng lý luận Trung ương, tôi có “tâm sự” điều còn trăn trở của mình là “Đại hội XIII của Đảng đã vạch ra con đường phát triển của đất nước ta với những cột mốc quan trọng: năm 2030, năm 2045, thể hiện khát vọng ngàn đời của dân tộc.

Hiện thực hóa mục tiêu trên trong thời đại cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và thời kỳ “hậu Covid-19” càng đòi hỏi nhiều hơn vai trò của Nhà nước, mà trong đó vẫn để trung tâm là mối quan hệ giữa Nhà nước với thị trường và xã hội trong từng lĩnh vực cụ thể của đời sống kinh tế, xã hội - vốn cần được mang tính hệ thống trong mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta - có lẽ tiếp tục là vấn đề thực tiễn đặt ra cho lý luận” (Trích bài viết đăng từ trang 115 - 118 của tập Kỷ yếu nêu trên).

Thật vậy, khi chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường, vấn đề tổn tại lớn nhất là mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường.

Cần đổi mới tư duy và hành động trong việc thực hiện chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước từ Trung ương đến địa phương trong điều kiện vận hành của thị trường. Đây là vấn đề khá khó khăn, phức tạp và tồn tại sau gần 40 năm Đổi mới.

Quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường, ngoài việc tạo môi trường pháp lý minh bạch, thông thoáng cho sự vận động của các chủ thể tham gia thị trường, còn có vai trò khắc phục những khuyết tật cố hữu của thị trường để tạo nên một sức mạnh tổng hợp của vai trò nhà nước và vai trò thị trường.

Nhà nước không thể bao cấp rủi ro về thị trường cho doanh nghiệp, nhưng Nhà nước cũng không ban hành chính sách tạo rủi ro cho doanh nghiệp.

Một khi Nhà nước không xác định rõ chức năng, nhiệm vụ của mình ở từng cấp, từng ngành, lồng ghép công vụ giữa các cấp chính quyền trong quản lý kinh tế thị trường, thì không thể quản lý có hiệu quả sự vận động của thị trường.

Chậm thay đổi phương thức can thiệp của Nhà nước vào thị trường bằng các biện pháp hành chính, thay vì chủ yếu sử dụng các công cụ can thiệp gián tiếp để điều tiết thị trường. Chính các công cụ gián tiếp mới mang lại hiệu quả quản lý nhà nước và phù hợp tính chất của cơ chế kinh tế thị trường.

Quản lý Nhà nước nền kinh tế thị trường chính là tạo ra khuôn khổ pháp luật phản ánh được mục tiêu, ý muốn chủ quan của Nhà nước trong quá trình phát triển; để qua đó các chủ thể khác tự quyết định các hoạt động của mình.