Quy hoạch TP.HCM: Mỗi vùng một động lực, người dân bớt phải đi xa

Góp ý cho dự thảo Quy hoạch Tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm, các chuyên gia cho rằng, với quy mô của siêu đô thị mới, quy hoạch tổng thể cần được tiếp cận như một khung điều phối phát triển không gian, hạ tầng và nguồn lực trong dài hạn, thay vì chỉ xác định nơi dành cho đô thị, công nghiệp hay dịch vụ.

Những vùng kinh tế - xã hội với động lực riêng

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, trong quá trình lập quy hoạch, việc phân chia các khu vực không nên chỉ dừng ở 10 phân khu kiến trúc cảnh quan như tư vấn đề xuất, mà quan trọng hơn là phải phân vùng theo kinh tế - xã hội.

Theo ông, TP.HCM có thể xác định các vùng mang tính đặc thù, gồm vùng lõi đô thị, vùng đổi mới sáng tạo, vùng cửa ngõ Tây - Tây Nam, vùng đô thị công nghiệp - dịch vụ ở Bình Dương, vùng sinh thái biển và vùng đô thị cảng biển - logistics cùng các vùng đặc thù khác.

Theo một số chuyên gia, quy hoạch tổng thể cần được tiếp cận như một khung điều phối phát triển không gian, hạ tầng và nguồn lực trong dài hạn. Ảnh: Quỳnh Danh.

Mỗi vùng cần được nhìn nhận như một cộng đồng có bản sắc đô thị riêng, với những động lực và hoạt động kinh tế đặc thù.

“Phân vùng kinh tế - xã hội sẽ xác định được nhu cầu người dân trong mỗi phân vùng khác nhau”, ông Sơn nói.

Từ đó, quy hoạch có thể tổ chức các khu vực theo tiêu chí đô thị 15 phút hoặc 20 phút, để trong khoảng thời gian này người dân có thể tiếp cận những điều kiện phù hợp cuộc sống như đi làm, đi học, vui chơi, giải trí và sử dụng những dịch vụ thiết yếu.

Theo ông, cách tổ chức đó sẽ giúp hạn chế tình trạng các dòng giao thông chồng chéo và cùng dồn về khu vực nội thành.

Mỗi vùng cũng cần được xác định những nhiệm vụ phát triển riêng, gắn với yêu cầu tăng trưởng cao của thành phố. Đồng thời, quỹ đất dự trữ cần được phân bổ trong các vùng để có không gian cho những nhu cầu phát triển mới trong tương lai.

Đa trung tâm nhưng không phải đơn thuần cứ thêm trung tâm

Từ việc phân vùng theo đặc thù kinh tế - xã hội, bài toán tiếp theo đặt ra là làm thế nào để mỗi khu vực thực sự có thể đảm nhận vai trò riêng, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào khu vực trung tâm truyền thống. Đây cũng là lý do các chuyên gia đề xuất tổ chức lại theo hướng đa trung tâm.

KTS Lưu Hướng Dương, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM, nhìn nhận với quy mô không gian lớn và sự khác biệt về điều kiện tự nhiên, lịch sử phát triển, cơ cấu kinh tế và năng lực hạ tầng giữa các khu vực, việc tiếp tục tập trung phần lớn chức năng cấp cao vào trung tâm truyền thống sẽ ngày càng tạo áp lực lên giao thông và hạ tầng.

Do đó, TP.HCM cần phát triển theo hướng đa trung tâm. Tuy nhiên, đa trung tâm không đơn thuần là bố trí thêm nhiều trung tâm mới, mà phải hình thành một hệ thống trung tâm có tầng bậc, chức năng và phạm vi ảnh hưởng rõ ràng.

KTS Lưu Hướng Dương cho rằng, mỗi vùng gắn với những chức năng có sức ảnh hưởng như tài chính, cảng biển - logistics. Ảnh: Quỳnh Danh.

Ông đề nghị nghiên cứu phân cấp hệ thống trung tâm từ cấp vùng, thành phố, khu vực đến phường, xã.

Trong đó, các trung tâm cấp vùng gắn với những chức năng có sức ảnh hưởng vượt phạm vi thành phố như tài chính, thương mại quốc tế, đổi mới sáng tạo, cảng biển - logistics, công nghiệp công nghệ cao và các đầu mối giao thông quốc gia, quốc tế.

Các trung tâm cấp thành phố và khu vực có nhiệm vụ phân bố lại việc làm, thương mại - dịch vụ, văn hóa, giáo dục, y tế và những dịch vụ đô thị cấp cao, qua đó giảm áp lực di chuyển về khu vực lõi.

Ở cấp phường, xã, hệ thống trung tâm cần hướng tới khả năng đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người dân trong phạm vi tiếp cận thuận lợi. Mục tiêu là từng bước hình thành cấu trúc đô thị, trong đó người dân có thể tiếp cận việc làm, dịch vụ công cộng, thương mại và không gian xanh mà không hoàn toàn phụ thuộc vào những chuyến đi khoảng cách lớn.

Không chỉ xây metro, phải xây cả đô thị quanh metro

Để mô hình đa trung tâm và các vùng phát triển đặc thù không chỉ nằm trên bản đồ quy hoạch, hạ tầng kết nối và trình tự đầu tư cũng cần được tính toán đồng bộ. Trong đó, các chuyên gia đặc biệt lưu ý vai trò của hệ thống đường sắt đô thị trong việc dẫn dắt cấu trúc không gian mới.

KTS Dương cho rằng quy hoạch tổng thể lần này cần được xem không chỉ là định hướng phân bố các chức năng sử dụng đất, mà quan trọng hơn là khung điều phối phát triển không gian, hạ tầng và nguồn lực trong dài hạn.

Theo ông, TP.HCM sẽ đồng thời triển khai nhiều công trình hạ tầng lớn như đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia, các tuyến vành đai, cao tốc, trục giao thông hướng tâm, hệ thống cảng - logistics và những đầu mối giao thông quan trọng.

Quy hoạch Tổng thể TP.HCM phải xác định hạ tầng chiến lược là bộ khung dẫn dắt phát triển không gian. Ảnh: Quỳnh Danh.

Việc triển khai đồng thời những công trình này tạo cơ hội lớn để tái cấu trúc không gian thành phố. Tuy nhiên, nếu mỗi công trình được tổ chức như một dự án độc lập, thành phố có thể đối mặt nguy cơ phân tán nguồn lực, thiếu đồng bộ về tiến độ và không phát huy được hiệu quả tổng hợp.

Vì vậy, ông Dương đề nghị quy hoạch phải xác định hạ tầng chiến lược là bộ khung dẫn dắt phát triển không gian, thay vì chỉ đóng vai trò đáp ứng nhu cầu giao thông sau khi đô thị đã hình thành.

Đặc biệt, mạng lưới metro cần được tích hợp ngay từ đầu với quy hoạch sử dụng đất, phân bố dân cư - việc làm, hệ thống trung tâm và những khu vực phát triển mới.

Mỗi tuyến metro khi được đầu tư cần đồng thời xác định các trung tâm, khu vực TOD và hành lang đô thị được kích hoạt tương ứng, tránh tình trạng metro được đầu tư nhưng không tạo ra thay đổi đáng kể về cấu trúc sử dụng đất và phân bố hoạt động đô thị.

Ông cũng đề nghị thành phố xây dựng khung tiến độ tích hợp giữa metro, đường bộ, hạ tầng kỹ thuật, chỉnh trang đô thị và phát triển các khu chức năng, xác định rõ hạ tầng nào cần đi trước, hạ tầng nào triển khai đồng thời và khu vực nào chỉ được phát triển sau khi năng lực hạ tầng đã đáp ứng.

Theo chuyên gia, mỗi tuyến metro cần gắn với một mô hình phát triển đô thị có bản sắc đặc thù, thay vì chỉ xem metro là công trình giao thông. Ảnh: Quỳnh Danh.

Đồng quan điểm, ông Sơn nói TP.HCM đang có kế hoạch rất lớn về phát triển TOD, với hệ thống metro được định hướng phủ rộng. Tuy nhiên, khi phát triển các khu TOD, cần chú ý tích hợp để mỗi khu vực quanh ga metro trở thành một cộng đồng có đời sống và bản sắc riêng.

“Quan trọng là cân nhắc, điều chỉnh hướng metro phù hợp, mỗi tuyến metro đều có quỹ đất phát triển tương xứng để phát triển đô thị”, ông Sơn đề xuất.

Theo ông, mỗi tuyến metro cần gắn với một mô hình phát triển đô thị có bản sắc đặc thù, thay vì chỉ xem metro là công trình giao thông.

Đối với Metro số 1, dù đã hoàn thành và đưa vào hoạt động, ông Sơn cho rằng, tuyến này vẫn chưa hoàn chỉnh nếu xét theo tiêu chí TOD. Hiện người dân sống và làm việc quanh các ga metro mới chủ yếu tập trung ở những khu vực đã phát triển sẵn cạnh hệ thống giao thông công cộng.

Do đó, phát triển TOD cần được thực hiện song hành với tổ chức không gian đô thị, đồng thời bảo tồn thiên nhiên và không gian mặt nước.

Với những cách tiếp cận trên, các chuyên gia cho rằng, Quy hoạch Tổng thể TP.HCM không chỉ cần trả lời thành phố sẽ phát triển ở đâu, mà quan trọng hơn là phát triển theo trình tự nào, mỗi khu vực đảm nhận vai trò gì, hạ tầng nào dẫn dắt và thành phố sẽ giữ lại bao nhiêu không gian cho những nhu cầu của tương lai.