Bác sĩ Lê Nhất Duy, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM (cơ sở 3), cho biết không có một cơ quan duy nhất bắt đầu “suy yếu” ngay khi một người bước qua tuổi 40. Quá trình lão hóa diễn ra từ từ, ở mỗi cơ quan theo cách khác nhau và tốc độ cũng không giống nhau giữa từng người.

Ngoài tuổi tác, sức khỏe còn chịu ảnh hưởng bởi di truyền, chế độ dinh dưỡng, mức độ vận động, lối sống và các bệnh lý đi kèm. Tuy nhiên, một số thay đổi thường dễ nhận thấy hơn khi bước vào tuổi trung niên.

Đôi mắt và hệ nội tiết "lên tiếng" sớm

Một trong những dấu hiệu lão hóa dễ nhận biết nhất ở mốc 40 tuổi là sự thay đổi ở thị giác. Thủy tinh thể vốn mềm dẻo khi còn trẻ bắt đầu xơ cứng và giảm khả năng điều tiết. Hiện tượng lão thị xuất hiện khiến nhiều người phải đưa sách báo, điện thoại ra xa hoặc tăng cường ánh sáng mới có thể đọc rõ. Dù là diễn tiến tự nhiên, đây là mốc thời gian quan trọng để mỗi người quan tâm hơn đến việc kiểm tra mắt định kỳ, nhất là những trường hợp mắc bệnh lý nền như đái tháo đường hay tăng huyết áp.

Đối với phụ nữ, tuổi 40 cũng là giai đoạn cơ thể bắt đầu chuyển sang thời kỳ tiền mãn kinh do sự suy giảm chức năng buồng trứng và dự trữ nang noãn. Sự biến động nồng độ estrogen kéo theo nhiều thay đổi về cả thể chất lẫn tâm lý, từ chu kỳ kinh nguyệt thất thường, bốc hỏa, khó ngủ đến tâm trạng dễ thay đổi. Sự sụt giảm nội tiết tố này cũng làm gia tăng tốc độ mất xương và đặt ra những lưu ý mới về nguy cơ tim mạch. Nếu các triệu chứng ảnh hưởng lớn đến cuộc sống, việc tham vấn bác sĩ để có phương án điều trị thích hợp là điều cần thiết.

Sự suy giảm thầm lặng của cơ bắp và hệ mạch máu

Sự suy giảm khối lượng và sức mạnh cơ bắp thực chất đã bắt đầu từ độ tuổi trưởng thành. Quá trình này diễn ra âm thầm và bộc lộ rõ hơn sau tuổi 40, khiến việc leo cầu thang, mang vác nặng hay tập luyện thể thao không còn dễ dàng như trước.

Tuy nhiên, hệ cơ bắp vẫn duy trì khả năng thích nghi tốt nếu được rèn luyện đúng cách. Sự kết hợp giữa các bài tập tăng sức mạnh như squat nhẹ, tập kháng lực cùng những hoạt động nhịp điệu như đi bộ, bơi lội hay đạp xe sẽ giúp duy trì khối cơ và thăng bằng hiệu quả.

Khác với sự suy giảm thị lực hay cơ bắp có thể cảm nhận trực tiếp, hệ mạch máu biến đổi một cách lặng lẽ. Thành động mạch giảm dần độ đàn hồi theo thời gian, trở thành một trong những nguyên nhân khiến huyết áp tâm thu có xu hướng tăng cao ở người lớn tuổi. Tăng huyết áp thường không phát ra cảnh báo rõ ràng, do đó thói quen kiểm tra huyết áp định kỳ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thay vì chờ đến khi xuất hiện các triệu chứng như đau đầu hay chóng mặt mới tiến hành đo.

Áp lực lên chức năng gan và thận

Cùng với hệ tuần hoàn, chức năng lọc của thận cũng suy giảm dần theo tuổi tác. Dù độ lọc cầu thận giảm là hiện tượng sinh lý bình thường, tốc độ suy giảm này có thể bị đẩy nhanh nếu cơ thể mắc các bệnh lý như đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc do thói quen lạm dụng thuốc giảm đau kéo dài. Bên cạnh đó, việc tự ý sử dụng các sản phẩm "bổ thận" hay "thải độc" không rõ nguồn gốc cũng tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương cho thận.

Đối với gan, mặc dù có khả năng tái tạo vượt trội, cơ quan này vẫn phải chịu đựng áp lực lớn từ rượu bia, virus viêm gan cũng như tình trạng gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa. Khi tuổi tác tăng lên, khả năng chuyển hóa cồn của cơ thể suy giảm rõ rệt. Lượng rượu bia từng tiêu thụ thời trẻ mà không gây khó chịu có thể bắt đầu tạo ra những tác động tiêu cực đến sức khỏe ở giai đoạn trung niên, đòi hỏi sự điều chỉnh kịp thời để bảo vệ cả gan lẫn hệ tim mạch.

Chủ động theo dõi và tầm soát sức khỏe

Bước sang tuổi 40 không đồng nghĩa với việc phải thực hiện một danh sách dài các kiểm tra y tế phức tạp. Việc đánh giá sức khỏe nên được cá nhân hóa dựa trên độ tuổi, giới tính, tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ. Các chỉ số cơ bản cần được theo dõi bao gồm huyết áp, đường huyết, mỡ máu cùng chức năng gan và thận. Việc kiểm tra các vi-rút viêm gan B, C cũng nên được thực hiện để có hướng phòng ngừa hoặc điều trị thích hợp.

Ngoài ra, công tác tầm soát ung thư cũng cần được chú trọng đúng thời điểm. Theo nhiều hướng dẫn chuyên môn, người có nguy cơ trung bình nên bắt đầu tầm soát ung thư đại trực tràng từ 45 tuổi, trong khi phụ nữ cần thực hiện tầm soát ung thư vú và cổ tử cung theo đúng độ tuổi khuyến cáo. Việc đánh giá mật độ xương cũng đặc biệt quan trọng đối với phụ nữ sau mãn kinh để phòng ngừa rủi ro gãy xương.

Không nên quy chụp mọi triệu chứng bất thường cho yếu tố tuổi tác. Những biểu hiện như đau nặng ngực, khó thở, đột ngột yếu tê một bên người, méo miệng, giảm thị lực đột ngột hay xuất huyết bất thường đều là dấu hiệu cảnh báo cần được thăm khám sớm.

Lão hóa là quy luật tự nhiên, nhưng việc chủ động rèn luyện thể lực, duy trì chế độ ăn cân đối, hạn chế chất kích thích và tầm soát sức khỏe định kỳ sẽ giúp mỗi người bước qua tuổi trung niên một cách khỏe mạnh và tự chủ.