Kiến trúc tâm linh tốt nhất không phải chỉ là một công trình kiến trúc hoàn chỉnh mà phải là một không gian kiến trúc cảnh quan hoàn chỉnh. Ngoài công trình chính ra còn phải có sân vườn, cây xanh, mặt nước, các tác phẩm điêu khắc, và các kiến trúc phụ khác.

Một cổng chùa đẹp và uy nghi, một ngôi nhà trống nhẹ nhàng thanh thoát để vọng cảnh, một ao sen với những bông sen bập bềnh ngát hương... sẽ làm cho không gian tâm linh sâu lắng hơn, bay bổng hơn.

Đấy là một tổ hợp kiến trúc cảnh quan hài hòa được tạo nên từ cái nền thiên nhiên nơi ấy, được tạo nên bởi sự cảm nhận về cái đẹp, về sự tôn kính của con người nơi ấy và từ đó tạo nên cái nét riêng của nó.

Chính vì thế không có ngôi chùa nào giống ngôi chùa nào, kiến trúc tâm linh không hề có một khuôn mẫu nhất định. Chùa ở Ấn Độ khác với chùa ở Trung Quốc, chùa ở Việt Nam khác với chùa ở Thái Lan. Chùa ở Nhật Bản kiến trúc chùa nhỏ thôi, nhưng không gian chùa rất rộng lớn.

Nhà thờ thì có vẻ khuôn mẫu hơn, nhưng nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình) cũng đã có rất nhiều khác biệt. Sự khác biệt ấy có thể tạo nên từ những hình khối, đường nét kiến trúc khác nhau, nhưng có lẽ cái không gian cảnh quan bên ngoài mới có thể tạo nên sự khác biệt nhiều nhất.

Kiến trúc tâm linh như chùa chiền, nhà thờ chính là những nốt lặng trong bản giao hưởng đô thị, giúp con người tìm thấy sự bình yên. Ảnh: Phương Mỹ Chi.

Không gian cảnh quan chùa, nhà thờ cũng giống như một công viên tĩnh. Đến công viên tĩnh để người ta có thể thư giãn, để hít thở không khí trong lành, để có thể lấy lại sự thanh thản nhằm cân bằng lại nhịp sống.

Đến không gian chùa hay nhà thờ người ta cũng có được những điều đó và hơn thế nữa ở nơi đấy con người sẽ được tịnh tâm, tâm hồn sẽ được lắng đọng lại và người ta tìm thấy sự bình yên.

Bình yên, cuộc sống càng náo nhiệt, cuộc đời càng bươn chải thì con người càng cần có sự bình yên. Giống như những bản giao hưởng khi lên đến cao trào thì sau đó là một nốt lặng.

Nốt lặng ấy làm cho người nghe ngấm sâu hết tất cả những gì mà bản giao hưởng đã thể hiện. Công viên tĩnh và nhất là không gian chùa, không gian nhà thờ chính là những nốt lặng trong bản giao hưởng đô thị. Đô thị càng hiện đại càng rất cần những kiến trúc tâm linh.