Thể thao Việt Nam dậm chân sau ba kỳ ASIAD

ASIAD 20 khép lại với 3 HCV, 3 HCB và 19 HCĐ, giúp Việt Nam đứng thứ 20 toàn đoàn. So với Hàng Châu 2023, thứ hạng tăng một bậc, nhưng nếu đặt cạnh hai kỳ ASIAD gần nhất, kết quả tại Nhật Bản khó được xem là một bước tiến rõ ràng.

Ở Jakarta-Palembang 2018, Việt Nam kết thúc đại hội với 4 HCV, 16 HCB và 18 HCĐ. Sau đó, Quách Thị Lan được nâng từ HCB lên HCV 400 m rào vì nhà vô địch Kemi Adekoya bị tước thành tích do doping, khiến cơ cấu huy chương được điều chỉnh thành 5 HCV, 15 HCB và 18 HCĐ.

Đến Hàng Châu 2023, thành tích giảm còn 3 HCV, 5 HCB và 19 HCĐ. Ba năm sau, số HCV vẫn dừng ở 3, HCB tiếp tục giảm còn 3, trong khi HCĐ giữ nguyên ở mức 19.

Nhìn theo chuỗi ba kỳ, vấn đề hiện lên khá rõ. Việt Nam chưa mất khả năng chen vào nhóm có huy chương, nhưng số VĐV đủ sức đi tới chung kết hoặc tranh vị trí số một ngày càng ít.

Từ 16 HCB xuống còn 3

Jakarta 2018 từng tạo cảm giác Việt Nam có một lớp VĐV đủ sức cạnh tranh ở nhiều môn. Bùi Thị Thu Thảo vô địch nhảy xa, rowing nữ giành HCV, pencak silat có hai nhà vô địch, còn Quách Thị Lan sau đó được công nhận HCV 400 m rào.

Điểm đáng chú ý của kỳ đại hội ấy không chỉ nằm ở số HCV. Việt Nam còn có tới 16 HCB tại thời điểm giải kết thúc, đồng nghĩa một nhóm khá rộng đã tiến đến trận cuối, lượt thi cuối hoặc đứng ngay sau nhà vô địch.

Ba năm sau tại Hàng Châu, số HCB giảm xuống 5. Đến Aichi-Nagoya, con số chỉ còn 3, trong khi lượng HCĐ gần như không đổi qua ba kỳ: 18 tại Jakarta và 19 ở cả Hàng Châu lẫn Aichi-Nagoya.

Đây là chi tiết đáng suy nghĩ nhất về ASIAD 20. Việt Nam vẫn có chiều rộng nhất định, thể hiện qua việc huy chương xuất hiện ở boxing, rowing, wushu, bắn súng, canoeing, điền kinh, cử tạ, esports, taekwondo hay teqball, nhưng khả năng biến một vị trí trong nhóm đầu thành HCB hoặc HCV lại giảm.

Rowing mang về 4 HCĐ nhưng không có VĐV nào vào hai vị trí cao nhất. Bắn súng có những lần tiến sát bục huy chương, điền kinh lấy HCĐ tiếp sức hỗn hợp 4x400 m, còn nhiều môn khác cũng dừng ở vị trí thứ ba hoặc ngay ngoài nhóm huy chương.

Nguyễn Thị Tâm là một trong số ít VĐV Việt Nam tiến tới trận tranh HCV ở môn có tính cạnh tranh toàn cầu cao tại ASIAD 20.

Nguyễn Thị Tâm là một trong số ít trường hợp đi đến trận cuối ở môn có tính cạnh tranh toàn cầu cao. Cô thắng Alua Balkibekova 5-0 ở bán kết boxing 51 kg nữ, trước khi thua nhà vô địch Olympic Wu Yu trong trận tranh HCV.

Tấm HCB của Nguyễn Thị Tâm có giá trị vượt ra ngoài màu huy chương. Nó cho thấy Việt Nam vẫn có cá nhân đủ khả năng bước vào tầng cạnh tranh cao nhất châu Á, nhưng số trường hợp như vậy chưa nhiều.

ASIAD 20 vì thế không phải một kỳ đại hội Việt Nam thiếu huy chương. Vấn đề nằm ở chất lượng phân bổ: 19 HCĐ nhưng chỉ 6 huy chương thuộc hai màu cao nhất.

So với 2018, sự thay đổi này rất rõ. Khi ấy, số HCV và HCB cộng lại lên tới 20 trước khi điều chỉnh kết quả doping; tại Nhật Bản năm nay, con số tương ứng chỉ là 6.

Khoảng trống lớn nhất nằm ở các môn Olympic

So sánh ba kỳ ASIAD còn cho thấy một thay đổi khác. Nguồn HCV của Việt Nam ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào những môn không nằm trong chương trình Olympic.

Năm 2018, nhảy xa nữ và rowing mang về HCV ở các môn Olympic. Sau khi kết quả 400 m rào được điều chỉnh, điền kinh Việt Nam còn có thêm chức vô địch của Quách Thị Lan.

Tại Hàng Châu 2023, Phạm Quang Huy giành HCV 10 m súng ngắn hơi nam, lần đầu bắn súng Việt Nam có nhà vô địch ASIAD. Hai HCV còn lại đến từ cầu mây và kata đồng đội nữ karate.

Đến ASIAD 20, cả ba HCV của Việt Nam đều thuộc karate kata và cầu mây. Những chiến thắng ấy hoàn toàn xứng đáng, đặc biệt khi cầu mây giành hai HCV, nhưng cả hai môn đều không có trong chương trình Olympic Los Angeles 2028.

Đây mới là khoảng trống đáng lo hơn chuyện đoàn thiếu một HCV so với chỉ tiêu. Nếu ASIAD được xem là phép thử quan trọng trước Olympic, Việt Nam chưa tìm thấy một mũi nhọn mới đủ sức vô địch ở bắn súng, boxing, cử tạ, rowing, canoeing hay điền kinh.

Bức tranh càng rõ khi nhìn sang các đối thủ Đông Nam Á. Thái Lan giành 18 HCV tại ASIAD 20, Malaysia có 9, Indonesia 5 và Philippines 4, trong khi Việt Nam dừng ở 3 HCV.

Việt Nam tăng một bậc trong khu vực so với Hàng Châu, nhưng khoảng cách với nhóm phía trên không được thu hẹp. Thái Lan từ 12 HCV năm 2023 tăng lên 18, Malaysia từ 6 lên 9, còn Việt Nam đứng yên ở con số 3.

Vì thế, vị trí thứ 20 toàn đoàn dễ tạo cảm giác Việt Nam đã tiến bộ so với thứ 21 tại Hàng Châu. Thực tế, thứ hạng chỉ là kết quả tương quan giữa các đoàn, còn chất lượng thật nằm ở số người có khả năng tranh HCV và số môn Olympic tạo được bước tiến.

Từ 16 HCB tại Jakarta 2018, Việt Nam chỉ còn 5 HCB ở Hàng Châu 2023 và 3 tại Aichi-Nagoya 2026.

Ở những thước đo ấy, ASIAD 20 chưa cho thấy sự phục hồi so với Jakarta 2018. Tổng số huy chương giảm, HCB giảm rất mạnh, HCV không tăng so với Hàng Châu và không có chức vô địch nào đến từ môn thuộc chương trình LA28.

Nói thể thao Việt Nam sa sút toàn diện sẽ không chính xác. Cầu mây và karate tiếp tục làm tốt phần việc của mình, Nguyễn Thị Tâm tạo dấu mốc mới cho boxing nữ, còn một số nội dung như tiếp sức 4x400 m hỗn hợp cho thấy những tín hiệu tích cực.

Nhưng gọi ASIAD 20 là bước tiến cũng khó thuyết phục. Sau ba kỳ đại hội, Việt Nam vẫn có khá nhiều người đứng trên bục, trong khi lớp VĐV đủ sức đứng ở vị trí cao nhất ngày càng mỏng.

Jakarta 2018 là kỳ đại hội Việt Nam có cả chiều rộng lẫn nhiều mũi nhọn cạnh tranh HCV. Hàng Châu 2023 là bước lùi, còn Aichi-Nagoya 2026 cho thấy thể thao Việt Nam chưa rơi sâu hơn nhưng cũng chưa trở lại mặt bằng của tám năm trước.

Bài toán sau ASIAD 20 vì thế không phải làm sao tăng từ 3 lên 4 HCV để hoàn thành chỉ tiêu. Quan trọng hơn là làm sao biến gần 20 HCĐ mỗi kỳ thành nhiều suất chung kết hơn, rồi biến những suất chung kết đó thành HCV ở các môn có thể đưa Việt Nam trở lại bục Olympic.