Tổng thống Mỹ có quyền phủ quyết các dự luật của Quốc hội như thế nào?

Tổng thống Donald Trump ký quyết định phủ quyết một dự luật của Quốc hội Mỹ năm 2019. Ảnh: Reuters

Trong hệ thống chính trị Mỹ, việc một dự luật được Quốc hội thông qua chưa đồng nghĩa văn bản đó chính thức trở thành luật. Tổng thống vẫn có quyền xem xét, chấp thuận hoặc từ chối phê chuẩn trước khi luật có hiệu lực.

Đây là một trong những cơ chế kiểm soát quyền lực quan trọng giữa hai nhánh chính quyền. Quốc hội đảm nhiệm chức năng lập pháp, trong khi Tổng thống đứng đầu nhánh hành pháp, có quyền tham gia vào giai đoạn cuối của quá trình ban hành luật.

Quyền phủ quyết được quy định tại Điều I, Khoản 7 của Hiến pháp Mỹ. Cơ chế này cho phép Tổng thống ngăn chặn những dự luật mà mình không đồng tình, đồng thời tạo điều kiện để Quốc hội tiếp tục xem xét nếu có đủ sự ủng hộ của các nghị sĩ.

Tổng thống có thể xử lý dự luật theo những cách nào?

Quốc hội Mỹ gồm Hạ viện và Thượng viện. Một dự luật thông thường phải được cả hai viện thông qua với nội dung giống nhau trước khi trình lên Tổng thống.

Kể từ thời điểm tiếp nhận, người đứng đầu Nhà Trắng có thời hạn 10 ngày, không tính Chủ nhật, để xem xét văn bản.

Nếu đồng ý, Tổng thống ký phê chuẩn và dự luật trở thành luật. Trường hợp phản đối, Tổng thống có thể gửi trả văn bản về viện nơi dự luật được khởi xướng, kèm theo thông điệp giải thích những nội dung không được chấp thuận.

Đây là hình thức phủ quyết thông thường (regular veto), còn gọi là phủ quyết trả lại (return veto). Những lý do phản đối của Tổng thống phải được ghi vào biên bản của viện tiếp nhận, làm cơ sở để các nghị sĩ xem xét lại dự luật.

Tổng thống cũng có thể không thực hiện hành động nào trong thời hạn hiến định. Nếu Quốc hội vẫn đang họp và có thể tiếp nhận văn bản được gửi trả, dự luật sẽ tự động trở thành luật sau 10 ngày, ngay cả khi không có chữ ký của Tổng thống.

Quy định này nhằm tránh tình trạng người đứng đầu Nhà Trắng kéo dài vô thời hạn việc xem xét, khiến những dự luật đã được cơ quan lập pháp thông qua nhưng không thể có hiệu lực.

Dù vậy, Tổng thống không có quyền tùy ý loại bỏ một số điều khoản trong dự luật rồi phê chuẩn phần còn lại. Đối với các dự luật liên bang thông thường, quyết định ký hoặc phủ quyết được áp dụng đối với toàn bộ văn bản.

Năm 1996, Quốc hội từng thông qua đạo luật trao cho Tổng thống quyền phủ quyết từng khoản chi tiêu riêng lẻ. Tuy nhiên, năm 1998, Tòa án Tối cao Mỹ tuyên bố cơ chế này vi hiến, vì làm thay đổi quy trình lập pháp được Hiến pháp quy định.

Cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama ký quyết định phủ quyết dự luật ngân sách quốc phòng năm 2015. Ảnh: Reuters.

Quyền phủ quyết cũng có thể phát huy tác dụng trước khi một dự luật được trình lên Nhà Trắng. Khi Tổng thống công khai cảnh báo sẽ phủ quyết, các nghị sĩ có thể điều chỉnh nội dung để tìm kiếm sự đồng thuận, tránh nguy cơ văn bản không được ban hành.

Quốc hội có thể vượt quyền phủ quyết ra sao?

Sau khi nhận lại dự luật bị phủ quyết, Quốc hội có thể tổ chức bỏ phiếu để thông qua văn bản bất chấp sự phản đối của Tổng thống. Cơ chế này được gọi là bác bỏ quyền phủ quyết (veto override).

Quy trình bắt đầu tại viện nơi dự luật được khởi xướng. Các nghị sĩ xem xét thông điệp phản đối của Tổng thống, sau đó quyết định có tiếp tục ủng hộ nội dung ban đầu hay không.

Nếu ít nhất 2/3 số nghị sĩ tham gia bỏ phiếu tán thành, dự luật được chuyển sang viện còn lại. Tại đây, văn bản phải tiếp tục đạt ngưỡng tương tự mới có thể trở thành luật mà không cần chữ ký của Tổng thống.

Tỷ lệ 2/3 được tính trên số thành viên thực tế tham gia bỏ phiếu, với điều kiện phiên họp đáp ứng yêu cầu về số nghị sĩ tối thiểu.

Cố Tổng thống Mỹ George H. W. Bush từng phủ quyết 44 dự luật, gồm 29 lần phủ quyết thông thường và 15 lần phủ quyết bỏ túi. Ảnh: Reuters

Chẳng hạn, Hạ viện Mỹ có 435 ghế. Nếu toàn bộ hạ nghị sĩ tham gia, cần ít nhất 290 phiếu tán thành. Tại Thượng viện, với đủ 100 thượng nghị sĩ bỏ phiếu, số phiếu cần thiết là 67.

Đây là ngưỡng cao hơn đáng kể so với đa số đơn giản thường được sử dụng để thông qua dự luật. Vì vậy, việc vượt qua quyết định của Tổng thống thường đòi hỏi sự ủng hộ rộng rãi, trong nhiều trường hợp phải có sự đồng thuận của nghị sĩ thuộc cả hai đảng.

Theo báo cáo năm 2026 của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS), kể từ năm 1789, các Tổng thống Mỹ đã phủ quyết 2.576 dự luật. Trong số này, Quốc hội chỉ bác bỏ thành công 111 lần, tương đương khoảng 4,3%.

Một trường hợp đáng chú ý xảy ra cuối năm 2016, dưới thời Tổng thống Barack Obama. Ông phủ quyết dự luật cho phép gia đình các nạn nhân vụ khủng bố ngày 11/9/2001 khởi kiện chính phủ Saudi Arabia tại tòa án Mỹ.

Tuy nhiên, Quốc hội sau đó bỏ phiếu bác bỏ quyết định này với tỷ lệ áp đảo tại cả hai viện. Đây cũng là lần đầu tiên quyền phủ quyết của ông Obama bị Quốc hội vượt qua trong tám năm ông giữ chức Tổng thống.

Phủ quyết bỏ túi là gì?

Ngoài hình thức thông thường, Hiến pháp Mỹ còn quy định một trường hợp đặc biệt gọi là phủ quyết bỏ túi (pocket veto).

Cơ chế này xuất hiện nếu Quốc hội kết thúc kỳ họp theo cách khiến Tổng thống không thể gửi trả dự luật trong thời hạn 10 ngày. Khi đó, việc Tổng thống không ký đồng nghĩa văn bản không trở thành luật.

Tên gọi “phủ quyết bỏ túi” bắt nguồn từ cách mô tả Tổng thống giữ dự luật mà không ký hoặc gửi trả. Khác với hình thức thông thường, Quốc hội không thể tổ chức bỏ phiếu để vượt qua quyết định này.

Nếu vẫn muốn thúc đẩy nội dung tương tự, các nghị sĩ phải khởi động lại quy trình lập pháp bằng một dự luật mới.

Việc áp dụng phủ quyết bỏ túi cũng từng gây tranh luận pháp lý, đặc biệt đối với những kỳ nghỉ giữa các phiên họp của Quốc hội. Các phán quyết của tòa án và thực tiễn lập pháp đã đặt ra giới hạn đối với trường hợp Tổng thống được sử dụng quyền này.

Theo thống kê của Hạ viện Mỹ, cố Tổng thống George H. W. Bush từng phủ quyết 44 dự luật trong nhiệm kỳ, gồm 29 lần phủ quyết thông thường và 15 lần phủ quyết bỏ túi.