Trách nhiệm pháp lý khi ứng dụng AI

Diễn đàn có sự tham gia của gần 500 lãnh đạo doanh nghiệp cùng đội ngũ luật sư uy tín, chuyên gia pháp lý đến từ Bộ Tư pháp, VCCI, một số Đoàn Luật sư, Hiệp hội Pháp chế Doanh nghiệp Việt Nam.

Tiến sĩ, Luật sư Nguyễn Hà An tại Diễn đàn.

Khi quản trị rủi ro pháp lý là "năng lực cạnh tranh" của doanh nghiệp

Trong hành trình chèo lái con thuyền kinh doanh, nhiều nhà quản lý thường quá tập trung vào bài toán tìm kiếm thị trường, mở rộng sản xuất, mà quên mất việc đầu tư tương xứng cho mảng quản trị rủi ro pháp lý.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Ninh Bình, cho biết sự lơ đễnh trong những tiểu tiết vận hành hàng ngày có thể đẩy doanh nghiệp vào những vũng lầy tranh chấp khôn lường. Luật sư Bách cho rằng chỉ cần một hợp đồng thiếu đi điều khoản nghiệm thu rõ ràng, một quyết định vượt thẩm quyền hay những khoản thanh toán thiếu hụt chứng từ hợp lệ cũng đủ biến thành tranh chấp lớn.

Hơn thế nữa, một dự án đầu tư trong thực tế thường phải chịu sự chi phối đồng thời của rất nhiều đạo luật từ đầu tư, đất đai, xây dựng cho đến thuế và môi trường. Do đó, việc chỉ chăm chăm nhìn vào một loại giấy phép mà bỏ qua các thủ tục liên quan đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đang tự đặt mình vào thế rủi ro chí mạng dẫu đã bỏ ra nguồn vốn khổng lồ.

Bàn về ranh giới pháp lý, Luật sư Nguyễn Hồng Bách cũng đặc biệt lưu ý cộng đồng doanh nghiệp cần phân định rõ ràng giữa vi phạm hành chính, tranh chấp dân sự và trách nhiệm hình sự để tránh tâm lý hoang mang nhưng cũng không được chủ quan.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách nhấn mạnh việc doanh nghiệp chậm thanh toán hợp đồng, gặp khủng hoảng, mất khả năng trả nợ hay chậm nộp thuế, đóng bảo hiểm không phải lúc nào cũng mặc nhiên cấu thành tội phạm. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự bắt buộc phải căn cứ vào hành vi cụ thể, yếu tố lỗi cũng như các dấu hiệu cấu thành theo luật định, tuyệt đối không được hình sự hóa các quan hệ kinh tế hay dân sự thông thường.

Tuy nhiên, các nhà quản lý cũng cần ghi nhớ rằng, theo Điều 75 và Điều 76 của Bộ luật Hình sự, các pháp nhân thương mại hoàn toàn có thể bị xử lý hình sự nếu thỏa mãn các điều kiện hành động vì lợi ích pháp nhân, có sự chỉ đạo và còn thời hiệu và việc pháp nhân chịu trách nhiệm không đồng nghĩa với việc cá nhân liên quan được miễn trừ.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách gợi ý các nhà lãnh đạo có thể áp dụng mô hình gọn nhẹ mang tên "6-5-1". Mô hình này yêu cầu doanh nghiệp kiểm soát chặt chẽ 6 nhóm hồ sơ cốt lõi bao gồm: điều lệ, quy chế; hợp đồng bảo đảm; thuế, hóa đơn; lao động, bảo hiểm; đất đai, giấy phép cùng dữ liệu sở hữu trí tuệ.

Trước khi đặt bút ký bất kỳ hợp đồng nào, người quản lý phải luôn tự vấn 5 câu hỏi vàng về thẩm quyền ký, năng lực đối tác, phương thức thanh toán nghiệm thu, nghĩa vụ chứng từ thuế cũng như khả năng thu hồi tài sản khi xảy ra tranh chấp. Cuối cùng, doanh nghiệp cần bố trí 1 đầu mối pháp lý chuyên trách để liên tục tiếp nhận, cảnh báo và phối hợp xử lý rủi ro phát sinh.

Tiến sĩ, Luật sư Nguyễn Hà An, Giám đốc công ty Luật Cabin Law, điều phối Diễn đàn.

Làn sóng chuyển đổi số và trách nhiệm pháp lý khi ứng dụng AI

Bước sang năm 2026, bức tranh pháp lý của doanh nghiệp lại càng trở nên khắt khe hơn khi hàng loạt đạo luật nền tảng như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Chuyển đổi số, Luật Dữ liệu và Luật An ninh mạng chính thức đồng loạt đi vào đời sống.

Ông Phạm Ngọc Thạch, Phó Trưởng Ban Pháp chế VCCI, phân tích năm 2026 là năm bản lề chấm dứt hoàn toàn khoảng trống thể chế, đòi hỏi doanh nghiệp không thể tiếp tục viện dẫn lý do "chưa có luật" để trì hoãn việc tuân thủ.

Các doanh nghiệp khi đưa AI vào vận hành, sẽ mặc nhiên mang danh hiệu pháp lý là "Bên triển khai" theo quy định của Luật Trí tuệ nhân tạo. Do đó, doanh nghiệp buộc phải chịu trách nhiệm tối hậu đối với mọi sự cố phát sinh, tuyệt đối không thể viện dẫn "lỗi thuật toán từ các đối tác cung cấp nước ngoài" như OpenAI hay Google để thoái thác trách nhiệm bồi thường dân sự. Việc thiếu vắng các hàng rào kiểm soát nội bộ có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với mức phạt lên tới 5% tổng doanh thu vì vi phạm dữ liệu xuyên biên giới.

Dưới góc độ quản trị công nghệ và dữ liệu, ông Phạm Ngọc Thạch đề xuất mô hình khung an toàn, toàn diện dựa trên 4 trụ cột trọng tâm. Trụ cột đầu tiên là thiết lập thể chế số nội bộ thông qua việc ban hành quy chế sử dụng AI cùng danh mục các dữ liệu bị cấm tuyệt đối không được đưa lên các nền tảng công cộng. Trụ cột thứ hai là kiểm soát phân tầng theo nguyên tắc con người nắm giữ quyền kiểm soát tối hậu, tách biệt rõ ràng giữa vùng xanh tự động hóa các tác vụ rủi ro thấp và vùng đỏ bắt buộc phải có con người phê duyệt đối với các quyết định nhân sự, tài chính hay ký kết hợp đồng.

Trụ cột thứ ba đòi hỏi doanh nghiệp phải tiến hành thẩm định khắt khe các nhà cung cấp công nghệ và ký kết phụ lục bảo vệ dữ liệu để ngăn chặn việc bên cung cấp dùng dữ liệu nội bộ đem đi huấn luyện mô hình AI khác. Trụ cột cuối cùng là thiết lập vùng an toàn bằng cách hoàn thiện hồ sơ đánh giá tác động dữ liệu và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như ISO/IEC 42001 nhằm tạo bằng chứng chứng minh doanh nghiệp đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cẩn trọng hợp lý để được giảm nhẹ trách nhiệm khi xảy ra sự cố bất khả kháng.

Cùng chia sẻ về vấn đề trên, Tiến sĩ Chu Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, cho biết hiện có hơn 245.000 doanh nghiệp tại Việt Nam đang đẩy mạnh ứng dụng AI vào hoạt động quản trị và kinh doanh. Sự chuyển dịch này mang lại hiệu suất vượt trội nhưng đồng thời cũng mở ra những hiểm họa khôn lường về lộ lọt bảo mật dữ liệu, xâm phạm sở hữu trí tuệ hay những cú lừa đảo tinh vi bằng công nghệ giả lập Deepfake.

Tiến sĩ Chu Thị Hoa đưa ra lời khuyên, mỗi lãnh đạo doanh nghiệp cần thực hiện năm việc thiết thực: gắn chặt chiến lược công nghệ AI với chiến lược phát triển chung, ban hành quy chế sử dụng AI nội bộ, kiểm soát chặt dòng chảy dữ liệu đi đôi với rà soát hợp đồng, liên tục bồi đắp năng lực pháp lý cho đội ngũ nhân sự và cuối cùng là sử dụng mọi công cụ công nghệ với tinh thần trách nhiệm cao nhất.