Ngày 10/9/2019, tiền đạo gốc Brazil Elkeson de Oliveira Cardoso ra mắt đội tuyển Trung Quốc trong trận gặp Maldives tại vòng loại World Cup 2022. Anh ghi hai bàn, góp phần vào chiến thắng 5-0 của đội khách.

Đó là cột mốc đặc biệt của bóng đá Trung Quốc. Elkeson, tên tiếng Trung là Ngải Khắc Sâm, trở thành cầu thủ đầu tiên không có huyết thống Trung Quốc thi đấu cho đội tuyển quốc gia nước này.

Trước đó, tiền đạo sinh tại Brazil có 6 năm chơi bóng ở Giải Ngoại hạng Trung Quốc, giành nhiều danh hiệu cùng CLB Quảng Châu Hằng Đại. Tháng 8/2019, anh được triệu tập lên tuyển sau khi hoàn tất thủ tục nhập tịch.

Hai bàn ngay trận ra mắt thắp lên hy vọng cho chiến lược tăng cường cầu thủ nước ngoài của Trung Quốc. Đội tuyển này khi ấy đang tìm cách trở lại World Cup sau lần duy nhất tham dự năm 2002. Tuy nhiên, gần 7 năm sau, mục tiêu ấy vẫn chưa thành hiện thực. Trung Quốc tiếp tục vắng mặt tại World Cup 2022 và không vượt qua vòng loại World Cup 2026.

Câu chuyện của Elkeson phản ánh lựa chọn đáng chú ý của thể thao Trung Quốc: bổ sung vận động viên nhập tịch để nâng cao sức cạnh tranh, nhưng hiệu quả phụ thuộc lớn vào đặc thù từng môn.

Những cuộc thử nghiệm nhập tịch

Làn sóng nhập tịch của bóng đá Trung Quốc bắt đầu rõ nét năm 2019 khi các cầu thủ từng thi đấu lâu năm tại giải quốc nội lần lượt được trao cơ hội khoác áo đội tuyển. Bên cạnh Elkeson, những cái tên như Alan Carvalho, Aloisio, Fernandinho hay Nico Yennaris cũng xuất hiện trong kế hoạch tăng cường lực lượng.

Nico Yennaris, được biết đến tại Trung Quốc với tên Lý Khả, sinh ở Anh và có mẹ là người Trung Quốc. Trong khi đó, những cầu thủ Brazil như Elkeson, Alan hay Aloisio không có quan hệ huyết thống với nước này.

Theo thống kê được báo chí thể thao Trung Quốc công bố tháng 3/2025, Elkeson có 19 lần ra sân cho đội tuyển, ghi 4 bàn. Alan thi đấu 14 trận, ghi 3 bàn; Aloisio có 5 trận, ghi một bàn. Những con số cho thấy đóng góp nhất định của nhóm cầu thủ nhập tịch, nhưng chưa đáp ứng kỳ vọng đưa đội tuyển trở lại World Cup.

Tiền đạo gốc Brazil Elkeson de Oliveira Cardoso (Ngải Khắc Sâm) thi đấu dưới màu áo đội tuyển quốc gia Trung Quốc. Ảnh: Reuters, Tân Hoa Xã.

Dẫu vậy, Trung Quốc không chấm dứt việc sử dụng cầu thủ nhập tịch. Tháng 3/2024, đội tuyển triệu tập 4 cầu thủ thuộc nhóm này gồm Elkeson, Fernandinho, Lý Khả và Tưởng Quang Thái (Tyias Browning).

Tháng 3/2025, tiền vệ gốc Brazil Serginho, tên tiếng Trung là Tái Nhĩ Cát Ni Áo, chính thức đủ điều kiện đại diện Trung Quốc sau quá trình nhập tịch. Anh được triệu tập chuẩn bị cho vòng loại World Cup 2026, nhưng đội tuyển vẫn không thể giành quyền đi tiếp.

Đến tháng 6/2025, danh sách 26 cầu thủ dự giải Đông Á chỉ còn Serginho là cầu thủ nhập tịch, trong khi một nửa đội hình sinh năm 2000 trở về sau. Sự thay đổi này cho thấy bóng đá Trung Quốc bắt đầu dành thêm cơ hội cho lực lượng trẻ.

Và không riêng bóng đá, bóng rổ Trung Quốc cũng đặt kỳ vọng vào một cầu thủ trưởng thành tại Mỹ. Ngày 24/7/2023, Hiệp hội Bóng rổ Trung Quốc (CBA) thông báo Kyle Anderson, cầu thủ đang khoác áo Minnesota Timberwolves tại Giải Bóng rổ Nhà nghề Mỹ (NBA), chính thức được nhập quốc tịch Trung Quốc và gặp Chủ tịch CBA Diêu Minh.

Anderson, tên Trung Quốc là Lý Khải Nhĩ, sinh năm 1993 tại New York và có bà ngoại mang dòng máu Trung Quốc. Anh trở thành cầu thủ nhập tịch đầu tiên khoác áo đội tuyển bóng rổ nam nước này.

“Tôi rất vui khi thông báo mình sẽ đại diện Trung Quốc tham dự World Cup bóng rổ. Tôi thực sự tự hào và vinh dự khi khoác áo đội tuyển Trung Quốc”, Anderson tuyên bố trong video được Liên đoàn Bóng rổ Quốc tế (FIBA) dẫn lại.

Cầu thủ nhập tịch Kyle Anderson - Lý Khải Nhĩ (phải) thi đấu cho đội tuyển bóng rổ Trung Quốc trong trận gặp Đức ngày 12/8/2023. Ảnh: Tân Hoa Xã.

Tuy nhiên, tại World Cup 2023, đội tuyển Trung Quốc chỉ thắng một trong 5 trận, xếp thứ 29 trong 32 đội và không giành được vé trực tiếp dự Olympic Paris 2024. Anderson ghi trung bình 13 điểm, có 5,6 lần bắt bóng bật bảng và 3,4 pha kiến tạo mỗi trận.

Những đóng góp cá nhân của ngôi sao NBA chưa đủ giúp đội tuyển đạt mục tiêu.

Bóng chuyền Trung Quốc chọn hướng đi khác

Trong khi bóng đá và bóng rổ sử dụng cầu thủ nhập tịch để tăng cường đội tuyển, bóng chuyền Trung Quốc lựa chọn cách tiếp cận khác. Nước này chú trọng nâng chất lượng cầu thủ nội thông qua việc thu hút ngoại binh tại giải quốc gia và khuyến khích tuyển thủ ra nước ngoài thi đấu.

Theo Tân Hoa Xã, mùa giải bóng chuyền 2024/25 có 34 ngoại binh thuộc 18 quốc gia và vùng lãnh thổ. Sự góp mặt của những cầu thủ nước ngoài giúp tăng tính cạnh tranh, tạo cơ hội để vận động viên Trung Quốc thường xuyên đối đầu với các phong cách thi đấu khác nhau.

Ở chiều ngược lại, 8 cầu thủ bóng chuyền nam Trung Quốc thi đấu tại nước ngoài trong mùa này, trong đó 7 người là tuyển thủ quốc gia. Các giải đấu tại Italy và Nga được xem là môi trường quan trọng để cầu thủ tích lũy kinh nghiệm.

Liên đoàn Bóng chuyền Trung Quốc còn điều chỉnh quy định, những CLB tạo điều kiện cho nội binh chủ lực ra nước ngoài thi đấu được phép đăng ký thêm một ngoại binh.

Đội tuyển bóng chuyền nam Trung Quốc thi đấu với Đài Bắc Trung Hoa tại vòng loại Olympic Tokyo 2020 khu vực châu Á, diễn ra ở Giang Môn, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, ngày 8/1/2020. Ảnh: CGTN.

Tuy nhiên, lãnh đạo ngành bóng chuyền Trung Quốc thừa nhận quá trình nâng cao trình độ vẫn gặp nhiều trở ngại.

“Đội tuyển bóng chuyền nam Trung Quốc đã có diện mạo mới, nhưng thực lực vẫn còn khoảng cách rõ rệt so với các đội mạnh thế giới”, bà Lại Á Văn, Giám đốc Trung tâm Quản lý Bóng chuyền thuộc Tổng cục Thể thao Trung Quốc, nhận định tháng 6/2025.

Bà cho biết ngành bóng chuyền đang cải thiện chất lượng giải quốc nội, sử dụng huấn luyện viên nước ngoài và khuyến khích cầu thủ xuất ngoại nhằm thu hẹp khoảng cách với các đối thủ hàng đầu.

Ở các môn thể thao mùa đông, Trung Quốc cũng thu hút tài năng trưởng thành tại nước ngoài, với kết quả khác nhau. Eileen Gu (Cốc Ái Lăng), sinh tại Mỹ, tuyên bố chuyển sang đại diện Trung Quốc năm 2019. Tại Olympic Bắc Kinh 2022, cô giành hai huy chương vàng và một huy chương bạc môn trượt tuyết tự do.

“Tôi làm điều này vì muốn truyền cảm hứng cho nhiều bé gái tham gia thể thao hơn”, Gu nói về quyết định đại diện Trung Quốc hồi tháng 5/2022.

Trong khi đó, Chu Dịch (Zhu Yi), vận động viên trượt băng nghệ thuật cũng sinh tại Mỹ, không đạt kết quả như kỳ vọng tại Olympic Mùa đông Bắc Kinh 2022.

Đội tuyển khúc côn cầu trên băng nam Trung Quốc tại kỳ Olympic này có 15 trong số 25 cầu thủ sinh ngoài Trung Quốc. Tuy nhiên, đội thua Mỹ 0-8 ngay trận ra quân.

Những trường hợp trên cho thấy việc bổ sung vận động viên trưởng thành ở nước ngoài có thể tạo ra khác biệt tại nội dung cá nhân, nhưng không bảo đảm thành công trong các môn tập thể.

Trung Quốc có chính sách nhập tịch vận động viên?

Những trường hợp như Elkeson hay Anderson đặt ra câu hỏi: Trung Quốc có chính sách riêng nhằm nhập tịch vận động viên để giành huy chương Olympic, ASIAD hay chinh phục các giải đấu đẳng cấp World Cup không?

Về pháp lý, Trung Quốc cho phép người nước ngoài nhập quốc tịch, nhưng không có điều khoản trong Luật Quốc tịch dành riêng cho vận động viên.

Theo luật ban hành năm 1980, người nước ngoài hoặc người không quốc tịch có thể xin nhập tịch nếu chấp hành Hiến pháp, pháp luật Trung Quốc và đáp ứng ít nhất một trong ba điều kiện: có quan hệ thân thích gần với công dân Trung Quốc, đã định cư tại nước này hoặc có lý do chính đáng khác. Việc nhập tịch phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Trung Quốc cũng không công nhận hai quốc tịch đối với công dân nước mình.

Tuy nhiên, nhập quốc tịch chỉ là một trong những điều kiện để vận động viên đại diện Trung Quốc thi đấu quốc tế.

Vận động viên trượt tuyết Eileen Gu (Cốc Ái Lăng) và vận động viên trượt băng nghệ thuật Chu Dịch đều là người gốc Hoa sinh tại Mỹ, nhưng có kết quả trái ngược tại Olympic Mùa đông Bắc Kinh 2022. Ảnh: Reuters.

Tại Olympic, vận động viên phải có quốc tịch của quốc gia mà họ đại diện. Với người từng thi đấu cho quốc gia khác tại những giải thuộc phạm vi quy định, thời gian chờ thông thường là ba năm, trừ trường hợp được miễn hoặc rút ngắn theo thủ tục của Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC).

Các liên đoàn thể thao quốc tế cũng có quy định riêng. FIFA đặt ra điều kiện về quốc tịch, quan hệ với quốc gia và thời gian cư trú đối với cầu thủ chuyển sang đại diện đội tuyển khác. FIBA cũng giới hạn số cầu thủ thuộc diện nhập tịch được sử dụng trong đội hình. Do đó, việc một vận động viên được nhập quốc tịch Trung Quốc không đồng nghĩa họ tự động đủ điều kiện dự Olympic, ASIAD hay các giải vô địch thế giới.

Thực tế cho thấy Trung Quốc sử dụng cơ chế nhập tịch để bổ sung lực lượng theo nhu cầu từng môn, nhưng chưa có căn cứ xác nhận nước này áp dụng chương trình nhập tịch thống nhất nhằm tăng huy chương cho toàn bộ các đội tuyển Olympic và ASIAD.

Cũng cần phân biệt vận động viên được nhập quốc tịch với người sinh ở nước ngoài nhưng có nguồn gốc Trung Quốc hoặc đã mang quốc tịch nước này trước đó. Khác biệt về xuất thân, điều kiện thi đấu và đặc thù từng môn khiến việc đánh giá hiệu quả nhập tịch của thể thao Trung Quốc không đơn giản. Một vận động viên xuất sắc có thể giành nhiều huy chương cá nhân, nhưng thành tích của đội bóng phụ thuộc vào sức mạnh tập thể.

Trong khi đó, hệ thống đào tạo trong nước vẫn là nền tảng thành tích của thể thao Trung Quốc.

Tại ASIAD Hàng Châu 2023, đoàn Trung Quốc giành 201 huy chương vàng, đứng đầu bảng tổng sắp. Ở ASIAD 20 vừa kết thúc ngày 4/10 tại Nhật Bản, nước này tiếp tục dẫn đầu với 169 huy chương vàng. Các môn thế mạnh như điền kinh, bơi lội, nhảy cầu và nhiều nội dung thể thao Olympic tiếp tục đóng góp quan trọng cho đoàn Trung Quốc. Tuy nhiên, chưa có thống kê thống nhất được xác minh về số huy chương do các vận động viên nhập tịch mang lại.

Những kết quả trái ngược cho thấy Trung Quốc đang kết hợp việc bổ sung tài năng bên ngoài với phát triển lực lượng trong nước. Nhập tịch có thể giải quyết nhu cầu trước mắt, nhưng chất lượng đào tạo lâu dài vẫn quyết định sức cạnh tranh của cả nền thể thao.