Tại ASIAD 20 vừa kết thúc ở Aichi-Nagoya, Nhật Bản, Vu Tử Địch trở thành một trong những gương mặt nổi bật nhất đoàn thể thao Trung Quốc. Mới 13 tuổi, cô giành 3 huy chương vàng môn bơi lội và được vinh danh là vận động viên nữ hay nhất đại hội.

Trong cuộc phỏng vấn với Reuters sau chiến thắng ở nội dung 200 m hỗn hợp cá nhân, Vu không giấu được niềm vui. “Tôi rất phấn khích, rất hạnh phúc. Thành tích này cho thấy những nỗ lực của cả đội đã được đền đáp. Tôi còn vui hơn khi giành HCV thứ hai so với chiếc đầu tiên”, nữ vận động viên chia sẻ.

“Nhưng mà, trả lời phỏng vấn khó hơn thi đấu rất nhiều”, cô gái trẻ bẽn lẽn tâm sự.

Trong khi đó, đồng đội Trương Triển Thạc, 19 tuổi, giành 7 HCV, trở thành vận động viên bơi đầu tiên đạt thành tích này tại một kỳ ASIAD.

Sau chiến thắng ở nội dung 400 m tự do ngày 25/9, anh ngồi trên dây phân làn, giơ hai tay và lần lượt đếm 7 tấm huy chương vàng đã giành được. “Tôi cảm thấy bình tĩnh hơn nhiều so với tưởng tượng. Tất nhiên, tôi rất vui khi giành 7 HCV và sẽ biến chúng thành động lực lớn hơn trong thời gian tới”, Trương Triển Thạc nói với Tân Hoa Xã.

Theo Reuters, những màn trình diễn của các vận động viên trẻ là điểm sáng tại ASIAD Aichi–Nagoya 2026, nơi Trung Quốc tiếp tục dẫn đầu bảng tổng sắp với 169 huy chương vàng. Thành tích của Vu và Trương đặt ra câu hỏi đáng chú ý: Trung Quốc làm thế nào để liên tục phát hiện những tài năng thể thao ở độ tuổi rất trẻ, rồi đưa họ tới các đấu trường lớn?

Câu trả lời nằm ở mạng lưới đào tạo được xây dựng qua nhiều thập niên, kết hợp trường thể thao chuyên biệt, đội địa phương, hệ thống thi đấu học đường và những chương trình huấn luyện quốc gia.

Mạng lưới tìm kiếm tài năng thể thao

Thành công của Trung Quốc tại các kỳ Olympic không chỉ dựa vào một vài ngôi sao.

Tại Olympic Paris 2024, đoàn thể thao nước này giành 40 huy chương vàng, ngang bằng Mỹ về số HCV và đạt thành tích tốt nhất tại một kỳ Olympic mùa hè tổ chức ngoài lãnh thổ Trung Quốc. Các đội tuyển nhảy cầu, bóng bàn tiếp tục thể hiện ưu thế, trong khi bơi lội, quần vợt, thể dục nghệ thuật và xe đạp BMX cũng ghi nhận những kết quả đáng chú ý.

Đằng sau lực lượng vận động viên ấy là hệ thống tuyển chọn nhiều cấp.

Theo định hướng của Tổng cục Thể thao Trung Quốc, trường học là nơi hình thành kỹ năng thể thao ban đầu, còn các trường năng khiếu, trung tâm huấn luyện và đội tuyển chuyên nghiệp đảm nhận việc đào tạo chuyên sâu.

Những vận động viên có triển vọng được phát hiện qua các cuộc thi địa phương, giải trẻ toàn quốc hoặc chương trình tuyển chọn của từng môn. Người đạt thành tích tốt có cơ hội bước vào những cấp huấn luyện cao hơn.

Tuy nhiên, hệ thống này không chỉ hướng tới việc lựa chọn những học sinh giỏi thể thao nhất.

Trong văn bản hướng dẫn về đào tạo lực lượng kế cận, Tổng cục Thể thao Trung Quốc nhấn mạnh việc kết hợp phát triển thể chất, giáo dục văn hóa và huấn luyện phù hợp với lứa tuổi. Đáng chú ý, văn bản yêu cầu thời gian tập luyện của vận động viên trong giai đoạn giáo dục bắt buộc không vượt quá 2,5 giờ mỗi ngày; ở bậc trung cấp thể thao, giới hạn là 3,5 giờ.

Các đơn vị huấn luyện cũng được yêu cầu tránh ép trẻ chuyên môn hóa quá sớm hoặc chạy theo thành tích trước mắt.

Tại hội nghị công tác thể thao thanh thiếu niên toàn quốc tháng 4/2025, ông Cao Chí Đan, Tổng cục trưởng Tổng cục Thể thao Trung Quốc, nhận định môi trường phát triển thể thao trẻ đã thay đổi đáng kể. Theo ông, mục tiêu của thanh thiếu niên và phụ huynh đang chuyển từ “học cho biết” sang “tập luyện cho giỏi”.

Ông cũng nhấn mạnh việc phát triển thể thao trẻ cần có sự phối hợp giữa chính quyền, gia đình, nhà trường và xã hội.

Cách tiếp cận này phản ánh một thay đổi quan trọng: đào tạo tài năng không chỉ là tìm người có tố chất đặc biệt, mà còn phải bảo đảm họ đủ sức tiếp tục thi đấu ở tuổi trưởng thành.

Tại Bắc Kinh, chính quyền địa phương đang thử nghiệm những phương thức đào tạo kết hợp trường học với trung tâm thể thao.

Theo báo cáo được Tổng cục Thể thao Trung Quốc công bố năm 2025, thành phố hỗ trợ 54 trường mầm non, tiểu học và 50 trường trung học trong đợt đầu của chương trình phát triển thể thao học đường.

Nguồn lực được dành cho thiết bị, huấn luyện viên và các giải đấu. Những môn cần phát hiện năng khiếu sớm như thể dục dụng cụ, nhảy cầu được chú trọng ngay từ lứa tuổi nhỏ.

Đồng thời, Bắc Kinh đặt mục tiêu cải thiện quá trình chuyển tiếp giữa các nhóm tuổi, tránh tình trạng vận động viên có triển vọng bị bỏ lại khi chuyển cấp học hoặc thay đổi môi trường huấn luyện.

Thành danh sớm chưa chắc thành công lâu dài

Vu Tử Địch là ví dụ nổi bật cho cả thành công lẫn những thách thức của mô hình phát hiện tài năng sớm.

Tại Giải vô địch bơi lội thế giới năm 2025, khi mới 12 tuổi, cô trở thành vận động viên trẻ nhất từng giành huy chương ở giải đấu này sau khi nhận huy chương đồng tiếp sức. Thành tích ấy khiến giới bơi lội quốc tế chú ý. Vu thi đấu cạnh những vận động viên trưởng thành, đạt kết quả cạnh tranh ở các nội dung cá nhân và nhanh chóng trở thành gương mặt được kỳ vọng của bơi lội Trung Quốc.

Nhưng thành công quá sớm cũng đi kèm sức ép.

Theo Reuters, Vu Tử Địch từng trải qua giai đoạn căng thẳng tới mức gần như muốn từ bỏ bơi lội. Sự xuất hiện của cô ở đấu trường thế giới còn làm dấy lên tranh luận về độ tuổi phù hợp để vận động viên trẻ tham gia các giải đỉnh cao.

Vấn đề không chỉ nằm ở khả năng chịu đựng áp lực tâm lý. Một vận động viên xuất sắc ở tuổi 12 hoặc 13 vẫn cần nhiều năm phát triển thể chất, hoàn thiện kỹ thuật và thích nghi với cường độ thi đấu quốc tế. Chính vì vậy, một tấm huy chương ở tuổi thiếu niên chưa thể bảo đảm thành công tại Olympic khi vận động viên trưởng thành.

Trung Quốc cũng đang tìm cách cải thiện chất lượng huấn luyện, thay vì chỉ mở rộng số lượng người được tuyển chọn. Tại hội nghị công tác thể thao thanh thiếu niên toàn quốc năm 2026 ở Hàng Châu, các cơ quan quản lý xác định hướng chuyển đổi từ mở rộng độ bao phủ sang nâng cao chất lượng, từ chú trọng quy mô sang hiệu quả thực chất.

Theo Tổng cục Thể thao Trung Quốc, trong giai đoạn 2021-2025, chương trình thể thao dành cho thanh thiếu niên mang tên Chạy đi, tuổi trẻ đã thu hút hơn 176 triệu lượt tham gia.

Cơ quan này cũng cho biết đã ký thỏa thuận với 15 thành phố và quận để cùng xây dựng lực lượng vận động viên kế cận cho Olympic. Các trường thể thao, trường phổ thông và câu lạc bộ được xác định là ba trụ cột trong quá trình phát hiện, đào tạo tài năng. Đây là nỗ lực mở rộng nguồn tuyển chọn, giúp những học sinh không theo học trường thể thao chuyên biệt vẫn có cơ hội được phát hiện.

Trong cuộc phỏng vấn do Tân Hoa Xã đăng tháng 11/2025, một đại diện cơ quan phụ trách thể thao thanh thiếu niên thuộc Tổng cục Thể thao Trung Quốc nhấn mạnh hai nhiệm vụ của ngành. “Hai nội dung quan trọng là nâng cao sức khỏe thể chất của thanh thiếu niên và đào tạo lực lượng vận động viên thể thao thành tích cao kế cận”, vị quan chức nói.

Điều này cho thấy Trung Quốc đang tìm cách mở rộng nền tảng thể thao học đường, thay vì chỉ dựa vào các trường năng khiếu truyền thống.

Tuy nhiên, những khó khăn của hệ thống đào tạo không chỉ xuất hiện ở các vận động viên trẻ.

Sau thất bại của đội thể dục dụng cụ nam Trung Quốc trước Nhật Bản tại Olympic Paris 2024, cựu vô địch Olympic Lý Tiểu Song công khai chỉ trích công tác huấn luyện và lựa chọn nhân sự. Ông cho rằng đội tuyển thiếu những gương mặt trẻ đủ sức tạo ra khác biệt, đồng thời đặt vấn đề về cách đào tạo và quản lý vận động viên.

Những nhận xét này cho thấy ngay cả các môn có truyền thống thành tích cao cũng phải đối mặt nguy cơ thiếu hụt lực lượng kế cận nếu quá trình chuyển giao thế hệ không hiệu quả. Trong bối cảnh đó, việc thu hút vận động viên trưởng thành ở nước ngoài chỉ giải quyết một phần nhu cầu trước mắt. Một nền thể thao muốn duy trì thành tích qua nhiều kỳ Olympic vẫn cần nguồn tài năng mới được đào tạo liên tục.

Ba huy chương vàng ASIAD của Vu Tử Địch có thể là dấu hiệu về một ngôi sao tương lai. Nhưng thử thách lớn nhất của hệ thống thể thao Trung Quốc không chỉ là tìm ra một Vu Tử Địch ở tuổi 13, mà là giúp những tài năng như cô tiếp tục phát triển trong nhiều năm tiếp theo. Với Trương Triển Thạc, bảy HCV ASIAD 2026 mới chỉ là một dấu mốc trên hành trình ấy.

“Điều quan trọng nhất là giữ đôi chân trên mặt đất và tiếp tục tập trung, bởi ASIAD không phải mục tiêu cuối cùng của tôi”, kình ngư 19 tuổi nói sau chiến thắng tại Nhật Bản.