Vì sao thể thao Việt Nam ngày càng xa nhóm đầu Đông Nam Á?

Việt Nam giành 25 huy chương tại ASIAD 20, nhưng chỉ có 6 huy chương thuộc hai màu cao nhất.

Ba HCV, 3 HCB và 19 HCĐ tại ASIAD 20 không phải kết quả quá tệ nếu chỉ nhìn vào một kỳ đại hội. Việt Nam vẫn có 25 huy chương, vẫn có VĐV vào chung kết boxing và tiếp tục giành huy chương ở rowing, bắn súng, điền kinh, wushu hay esports.

Nhưng khi đặt thành tích ấy cạnh Thái Lan với 18 HCV, Malaysia 9, Indonesia 5 và Philippines 4, bức tranh trở nên kém tích cực hơn. Việt Nam không sa sút mạnh về số tuyệt đối, nhưng các đối thủ trực tiếp đang tiến nhanh hơn.

Xu hướng này đã xuất hiện từ trước ASIAD 20. Việt Nam giành 4 HCV tại Jakarta 2018, còn Hàng Châu 2023 và Aichi-Nagoya 2026 đều dừng ở con số 3. Đáng chú ý hơn, số HCB giảm rất mạnh, từ 16 xuống 5 rồi chỉ còn 3.

Trong khi đó, HCĐ gần như không thay đổi, dao động ở mức 18-19 chiếc. Điều này cho thấy Việt Nam vẫn có khá nhiều VĐV đủ sức chen vào nhóm đầu châu Á, nhưng số người có khả năng đi đến trận cuối hoặc cạnh tranh trực tiếp cho HCV ngày càng ít.

Việt Nam đổi hướng, nhưng đối thủ đã đi trước

Trong nhiều năm, thể thao Việt Nam phải cùng lúc chạy theo nhiều mục tiêu. SEA Games cần thứ hạng cao, ASIAD cần huy chương, còn Olympic lại đòi hỏi một cách đầu tư sâu hơn, dài hơn và tập trung hơn.

Bài toán này khiến nguồn lực dễ bị chia nhỏ. Một VĐV đủ sức vô địch SEA Games chưa chắc đã tiệm cận nhóm tranh huy chương ASIAD, trong khi khoảng cách từ ASIAD tới Olympic còn lớn hơn nữa.

SEA Games 32 là ví dụ khá rõ. Việt Nam đứng đầu toàn đoàn với 136 HCV, hơn Thái Lan 28 chiếc, nhưng chỉ vài tháng sau tại ASIAD Hàng Châu lại đứng thứ sáu Đông Nam Á, còn Thái Lan dẫn đầu khu vực.

Hai đại hội có chương trình thi đấu khác nhau nên không thể đặt cạnh nhau một cách máy móc. Tuy nhiên, chênh lệch quá lớn về thứ hạng cho thấy vị thế ở SEA Games chưa phản ánh đầy đủ khả năng cạnh tranh khi bước ra cấp châu Á.

Nguyễn Thị Tâm là một trong những VĐV Việt Nam tiến gần nhất tới HCV ở môn có tính cạnh tranh toàn cầu cao.

Việt Nam đã bắt đầu thay đổi cách làm. Chương trình phát triển các môn trọng điểm hướng tới ASIAD và Olympic giai đoạn 2026-2046 đặt trọng tâm vào việc chọn VĐV có khả năng tranh huy chương, đưa họ đi tập huấn dài hạn, thuê chuyên gia và tăng đầu tư cho dinh dưỡng, y sinh học, tâm lý, phục hồi hay phân tích dữ liệu.

Hướng đi này phù hợp với yêu cầu của thể thao đỉnh cao, nhưng ASIAD 20 đến quá sớm để cho thấy hiệu quả. Một VĐV đủ sức vô địch châu Á thường cần nhiều năm được đầu tư liên tục, chứ không thể thay đổi chỉ sau vài tháng.

Vì thế, thành tích ở Aichi-Nagoya vẫn phản ánh phần lớn nền tảng của giai đoạn trước. Trong lúc Việt Nam mới bắt đầu gom nguồn lực cho nhóm môn trọng điểm, một số đối thủ Đông Nam Á đã đi theo mô hình này từ sớm hơn.

Malaysia có chương trình Road to Gold, tập trung cho nhóm VĐV hướng tới thành tích Olympic với kế hoạch thi đấu quốc tế, chuyên gia và khoa học thể thao riêng. Thái Lan cũng duy trì đầu tư dài hạn ở nhiều môn Olympic như boxing, taekwondo, cử tạ, cầu lông hay đua thuyền.

Khi lợi thế được tích lũy qua nhiều chu kỳ, khoảng cách không thể san bằng chỉ bằng một chiến dịch chuẩn bị trước ASIAD.

19 HCĐ cho thấy vấn đề nằm ở đâu

Cơ cấu huy chương của Việt Nam tại Nhật Bản nói khá rõ vấn đề. 19 HCĐ cho thấy nền thể thao vẫn có chiều rộng nhất định, nhưng chỉ 3 HCB và 3 HCV cho thấy khoảng cách từ nhóm đầu tới vị trí số một còn lớn.

Rowing nhiều lần đứng trên bục nhưng không có HCV. Bắn súng có VĐV tiến sâu, điền kinh giành huy chương tiếp sức, còn Nguyễn Thị Tâm vào chung kết boxing 51 kg nữ sau khi thắng nhà vô địch thế giới Alua Balkibekova.

Trường hợp Nguyễn Thị Tâm cho thấy cấp độ cao nhất khắc nghiệt thế nào. Cô đủ sức vượt qua một nhà vô địch thế giới ở bán kết, nhưng trận cuối lại gặp Wu Yu, nhà vô địch Olympic.

Ở tầng cạnh tranh này, khác biệt không còn nằm ở chuyện VĐV có nỗ lực hay không. Nó đến từ chất lượng tập luyện hàng ngày, số lần được thi đấu với đối thủ mạnh, trình độ chuyên gia, khả năng hồi phục, dinh dưỡng và cả việc phân tích những chi tiết rất nhỏ.

Cả ba HCV của Việt Nam tại ASIAD 20 đều đến từ cầu mây và kata karate, những nội dung không thuộc chương trình Olympic Los Angeles 2028.

Một điểm khác cũng đáng chú ý: cả ba HCV của Việt Nam tại ASIAD 20 đều đến từ cầu mây và kata đồng đội nữ karate. Đây là những thành tích xứng đáng, nhưng các nội dung này không nằm trong chương trình Olympic Los Angeles 2028.

Jakarta 2018, Việt Nam còn có HCV ở điền kinh và rowing. Hàng Châu 2023 có chức vô địch bắn súng của Phạm Quang Huy, còn tại Aichi-Nagoya, các môn thuộc chương trình LA28 không mang về HCV nào.

Nếu xem ASIAD là phép thử quan trọng trước Olympic, đây mới là khoảng trống đáng lo nhất. Việt Nam vẫn giữ được những thế mạnh quen thuộc, nhưng chưa tạo thêm đủ mũi nhọn có khả năng vô địch ở các môn Olympic.

Bởi vậy, nói thể thao Việt Nam tụt lùi cần đặt trong đúng bối cảnh. Việt Nam vẫn giành 25 huy chương và vẫn có những VĐV đủ sức cạnh tranh ở châu Á, nhưng xét trong tương quan Đông Nam Á, khoảng cách với nhóm đầu đang rộng hơn.

Thái Lan từ 12 HCV tại Hàng Châu tăng lên 18 ở Aichi-Nagoya, Malaysia từ 6 lên 9, còn Việt Nam vẫn đứng ở con số 3. Khi đối thủ tăng tốc còn mình giữ nguyên mặt bằng, việc bị kéo xa là điều khó tránh.

Vấn đề sau ASIAD 20 vì thế không nên chỉ được nhìn ở chuyện thiếu một HCV so với chỉ tiêu. Câu hỏi quan trọng hơn là vì sao sau nhiều năm đứng trong nhóm đầu SEA Games, số VĐV Việt Nam đủ sức thắng những đối thủ mạnh nhất châu Á vẫn chưa tăng tương xứng.

Chương trình đầu tư mới có thể là điểm bắt đầu, nhưng kết quả chỉ đến khi Việt Nam tập trung nguồn lực mạnh hơn cho những môn và VĐV thật sự có khả năng vươn tới đỉnh châu Á. Có nhiều HCĐ vẫn là một nền tảng tốt, nhưng muốn thu hẹp khoảng cách với Thái Lan hay Malaysia, Việt Nam cần nhiều hơn những người chỉ đứng trên bục.

Cần thêm những người đủ sức đứng ở vị trí cao nhất.