Chúng ta dễ tò mò về những câu hỏi không liên quan đến bản thân (“Tại sao chỉ một số lá cây đổi màu vào mùa thu?”) hay thậm chí là về những điều bí ẩn thú vị trong cuộc sống của mình (“Cả nhà định chuẩn bị điều bất ngờ gì cho sinh nhật của mình nhỉ?”). Đó là kiểu tò mò vị va ni – một hương vị rất quan trọng, nhưng dễ tiếp cận, luôn có sẵn ở mọi tiệm kem. Sẽ khó khăn hơn khi tìm một viên kem vị bánh brownie sô cô la với bơ đậu phộng, (tin tôi đi, khó tìm thật đấy), và tương tự như vậy, sẽ khó khăn hơn khi đạt tới cảm giác tò mò về những khía cạnh đáng sợ hãi hay đau đớn trong cuộc sống của chúng ta. Trong những lúc đó, chúng ta sẽ cảm thấy dễ dàng hơn khi tự làm mình phân tâm khỏi nỗi đau đớn. Hoặc chúng ta cũng có thể để nó bắt có mình: những nỗi sợ hãi và lo âu giành lấy tay lái, đưa chúng ta đến những nơi mà chúng ta không hề muốn đến.
Nói cách khác, sự tò mò có thể biến mất đúng vào lúc chúng ta cần nó nhất. Thực ra, một số nghiên cứu cho thấy việc đặt câu hỏi có thể là một liều thuốc giải cho sự lo âu thường xuất hiện trong những thời điểm nhiều bất định. Trong một dự án nghiên cứu dài hạn, các nhà nghiên cứu tại Trường Y Harvard và Đại học Bang Pennsylvania đã phân tích dữ liệu khảo sát từ 6750 người trưởng thành, thực hiện khoảng một lần mỗi năm trong mười năm, để tìm hiểu liệu có mối liên hệ nào giữa cái gọi là “nhu cầu nhận thức” và các triệu chứng của sự lo âu và trầm cảm hay không. Thang đo nhu cầu nhận thức (need for cognition – NFC) đánh giá mức độ một người bị thu hút bởi việc suy nghĩ – tức là họ có yêu thích việc suy nghĩ sâu sắc hay cố gắng tránh nó bằng mọi giá. Dù NFC không hoàn toàn giống với sự tò mò, nhưng hai yếu tố này có liên quan với nhau: nói chung, điểm NFC càng thấp thì bạn càng ít tò mò, sức chịu đựng sự bất định và mơ hồ của bạn càng kém hơn. Sau khi phân tích kết quả khảo sát trong suốt mười năm, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng, người có điểm NFC cao hơn ít gặp các triệu chứng lo âu và trầm cảm hơn. Một thông điệp rút ra từ nghiên cứu này là: càng gắn bó với các câu hỏi, để chúng nuôi dưỡng sự tò mò và làm bạn hiểu sâu sắc hơn về bản thân, thì bạn sẽ càng ít lo âu hơn.
Khi con người cảm thấy lo âu hoặc trầm cảm, họ thường bị mắc kẹt vào một suy nghĩ cụ thể hoặc một kịch bản cố định về tương lai. Điều đó có nghĩa là họ đang đóng lại mọi khả năng khác, theo lý giải của nhà nghiên cứu Nur Hani Zainal, từng là học viên sau tiến sĩ tại Trường Y Harvard và là đồng tác giả của nghiên cứu trên. “Việc đặt câu hỏi mở ra các khả năng khác nhau. Nếu một người có thể trở nên tò mò, họ sẽ ít bị bó hẹp vào một ý tưởng đang gây ra cảm giác bế tắc hoặc lo lắng về tương lai.”
Tôi bắt đầu tự hỏi: Làm sao mình có thể tiếp cận sự bất định với lòng hiếu kỳ? Điều gì sẽ xảy ra nếu tôi nuôi dưỡng một loại hiếu kỳ, có thể tiếp cận ngay cả trong những thời điểm khó khăn nhất?
Khi bắt đầu đi sâu tìm hiểu, tôi phát hiện ra đủ loại công cụ và ý tưởng, từ đơn giản đến phức tạp. Nhiều công cụ trong số đó sẽ được giới thiệu ngay trong chương này, và một số được trình bày thêm trong phần phụ lục. Những công cụ đơn giản là các câu hỏi bạn có thể tự hỏi, hoặc các mẹo giúp bạn thoát khỏi vòng xoáy của sự lo âu để quay lại với hiện tại. Bạn hãy chọn những công cụ phù hợp với mình, rồi thử nghiệm xem công cụ nào hiệu quả. Có thể bạn sẽ nhận ra rằng mỗi tình huống khác nhau cần những công cụ khác nhau, và bạn nên xây dựng một hộp công cụ đa dạng cho mình.
