Bộ não con người vận hành khác máy tính ra sao?

Suốt nhiều thập kỷ, các nhà khoa học đã tìm cách giải thích bộ não bằng những khái niệm quen thuộc của thế giới máy tính: neuron truyền tín hiệu, thông tin được “mã hóa”, các vùng não phối hợp xử lý dữ liệu. Nhưng càng đi sâu vào cơ quan phức tạp này, cách hình dung ấy càng đặt ra nhiều câu hỏi.

Một số nhà khoa học cho rằng muốn hiểu trí thông minh, sáng tạo hay ý thức, chúng ta phải nhìn vào cách hàng tỷ neuron phối hợp thành những mạng lưới lớn.

Những người khác đi xa hơn, đặt vấn đề liệu quan niệm não như một “máy tính sinh học” có khiến khoa học bỏ sót chính điều làm nên tâm trí con người.

Loạt sách khoa học thần kinh mới được Transmitter - chuyên trang khoa học thần kinh của Mỹ - giới thiệu năm 2026 đưa cuộc tranh luận này đến gần độc giả, qua những câu hỏi tưởng đơn giản nhưng đến nay vẫn chưa có lời giải trọn vẹn: Não thực sự vận hành ra sao? Trí thông minh xuất hiện thế nào? Liệu toán học và máy tính có thể giúp chúng ta giải mã chính tâm trí mình?

Não người có thực sự giống máy tính?

Bên cạnh những đầu sách sắp ra mắt, năm 2026 cũng chứng kiến hàng loạt cuốn sách đặt lại những câu hỏi tưởng chừng đã quen thuộc về trí thông minh và hoạt động của não.

Trong Brains Minds Machines: The Mystery of Human Intelligence, the Enigmas of the Artificial (Não bộ, tâm trí, máy móc: Bí ẩn của trí thông minh con người và trí tuệ nhân tạo), Tomaso Poggio - một trong những người đặt nền móng cho khoa học thần kinh tính toán - cùng nhà báo Marco Magrini nhìn lại lịch sử những nỗ lực của con người nhằm hiểu trí thông minh rồi tái tạo nó bằng toán học.

Hai tác giả điểm lại những khám phá quan trọng về trí thông minh, so sánh khả năng nhận thức của con người với động vật, từ đó mở rộng câu chuyện sang những cơ hội và rủi ro mà AI đặt ra cho tương lai. Cuốn sách phát hành ngày 25/8.

Bìa hai cuốn sách Não bộ, tâm trí, máy móc và Bộ não dưới góc nhìn lý thuyết. Ảnh: Transmitter.

Trong khi đó, The Brain, In Theory (Bộ não dưới góc nhìn lý thuyết) của Romain Brette lại phản biện cách ví bộ não như một “máy tính sinh học”.

Brette cho rằng quan niệm coi hoạt động của neuron như một dạng “mã” có thể khiến con người hiểu sai về cách não vận hành. Ông cũng đặt câu hỏi về những nỗ lực tìm hiểu não bằng cách chia nhỏ nó thành từng thành phần rồi cố gắng ghép ngược lại thành một hệ thống hoàn chỉnh.

Theo Brette, muốn hiểu não, khoa học cần đặt nó trở lại trong tổng thể của một cơ thể sống, thay vì xem đây đơn thuần là một cỗ máy xử lý thông tin.

Một hướng tiếp cận khác xuất hiện trong The Laws of Thought: The Quest for a Mathematical Theory of the Mind (Những quy luật của tư duy: Hành trình tìm kiếm lý thuyết toán học về tâm trí) của Tom Griffiths.

Cuốn sách nhìn lại hành trình kéo dài từ cuộc cách mạng nhận thức những năm 1950 tới những nỗ lực hiện nay nhằm dùng toán học để mô hình hóa cách con người suy nghĩ. Griffiths cho rằng các mô hình khác nhau có thể bổ sung cho nhau, giúp khoa học tiến gần hơn tới một bức tranh toàn diện về tâm trí.

Những câu chuyện con người phía sau khoa học

Không phải mọi cuốn sách trong danh sách đều xoay quanh những lý thuyết phức tạp.

Emergence: A Memoir of Boyhood, Computation, and the Mysteries of Mind (Sự hình thành: Hồi ký về tuổi thơ, khoa học tính toán và những bí ẩn của tâm trí) của David Sussillo kể hành trình từ một tuổi thơ nhiều khó khăn ở New Mexico tới sự nghiệp của một nhà khoa học thần kinh tính toán có ảnh hưởng.

Sussillo lớn lên trong hoàn cảnh cha mẹ lạm dụng chất gây nghiện và từng sống trong hệ thống chăm sóc thay thế. Qua hành trình của ông, Emergence cho thấy cuộc đời riêng và công việc khoa học đôi khi gắn bó chặt chẽ. Những trải nghiệm cá nhân cũng có thể góp phần định hình các câu hỏi mà một nhà khoa học dành cả sự nghiệp để theo đuổi.

Những cuốn sách tiếp cận bộ não qua nhiều lát cắt, từ cách tư duy hình thành, sự tiến hóa của não cho tới bệnh tật và AI, nhưng cuối cùng đều trở về một câu hỏi Điều gì tạo nên trí thông minh của bộ não con người? Ảnh: Transmitter.

Câu chuyện trong My Life, My Science: Pursuing a Cure for Huntington’s Disease (Cuộc đời tôi, khoa học của tôi: Hành trình tìm phương pháp chữa bệnh Huntington) của Nancy Sabin Wexler còn đặc biệt hơn.

Năm 1979, Wexler tới Venezuela nghiên cứu một cộng đồng có tỷ lệ mắc bệnh Huntington cao bất thường. Chính gia đình bà cũng có tiền sử mắc căn bệnh di truyền này.

Nghiên cứu thực địa của Wexler góp phần mở đường cho việc phát hiện gene huntingtin, một thành tựu quan trọng trong lịch sử nghiên cứu di truyền học. Nhiều thập kỷ sau, chính bà cũng mắc căn bệnh mà mình đã dành cả sự nghiệp để nghiên cứu.

Trong hồi ký, Wexler nhìn lại hành trình tìm kiếm lời giải cho Huntington, đồng thời kể về trải nghiệm sống với căn bệnh ấy. Khoa học vì thế không còn là câu chuyện xa xôi trong phòng thí nghiệm, mà gắn trực tiếp với cuộc đời của chính nhà nghiên cứu.

Danh sách của The Transmitter còn có The Fox, the Shrew, and You: How Brains Evolved (Cáo, chuột chù và bạn: Não bộ đã tiến hóa như thế nào) của Rogier Mars. Cuốn sách đưa độc giả đi qua thế giới của vượn cáo, sóc, chó, thậm chí loài hải tiêu để tìm hiểu những bước ngoặt tiến hóa đã khiến não ngày càng phức tạp và phát triển những năng lực nhận thức cao hơn.

Những cuốn sách này tiếp cận bộ não qua nhiều lát cắt, từ cách tư duy hình thành, sự tiến hóa của não cho tới bệnh tật và AI, nhưng cuối cùng đều trở về một câu hỏi mà khoa học vẫn chưa có lời giải trọn vẹn: một khối mô nặng chưa tới 2 kg trong hộp sọ đã tạo ra suy nghĩ, cảm xúc, ký ức, trí tưởng tượng và ý thức của con người bằng cách nào?