Một phòng khám 15.000 đồng. Một mái tóc rối chưa kịp cắt. Một gã du ca thích nghêu ngao guitar hơn là nói lời hoa mỹ. Đằng sau vẻ xuềnh xoàng tưởng như ngẫu hứng ấy là hơn 37 năm càn quét qua những tâm bão dịch bệnh của bác sĩ Trương Hữu Khanh. Đến với MediVoice, vị bác sĩ nhi khoa nổi tiếng trải lòng về những cú rẽ ngẫu hứng trong đời, những tin nhắn dồn dập và cả giọt nước mắt giấu kín.

Chuyện tóc tai của tôi nhiều người bàn tán

Hôm nay nhìn bác sĩ Khanh có vẻ bớt "bụi" hơn mọi khi. Thường mọi người vẫn nhớ đến anh với mái tóc hơi rối và phong cách rất đặc trưng.

Tôi thì có những lúc rất xuề xòa, hớt tóc xong thì nó gọn lại thôi. Chuyện tóc tai của tôi cũng là chủ đề nhiều người bàn luận. Người thích để dài, người thích cắt ngắn.

Thực ra nguyên tắc cắt tóc của tôi đơn giản lắm: khi nào tôi kéo sợi tóc xuống đụng tới lỗ mũi là tôi sẽ đi cắt. Mùa lạnh thì có thể để dài hơn một chút. Còn mỗi lần hớt, tôi luôn yêu cầu thợ hớt thật cao để... đỡ phải đi cắt nhiều lần. Thay vì 1 năm hớt 10 lần thì tôi hớt 3 lần thôi.

Thói quen này có từ hồi tôi còn rất nhỏ. Một lần ngồi ở tiệm hớt tóc, tôi thấy sao mà lâu quá, thời gian đó về nhà đi chơi sướng hơn. Thế là tôi tự về nhà hớt tóc luôn.

May mà tóc tôi xoăn nên hớt kiểu gì nhìn cũng được. Sau này thì đến mấy đứa em gái hớt cho, rồi tới bà xã hớt. Đàn em hay bảo: "Anh phải để tóc dài mới đúng mẫu bác sĩ Khanh".

Đợt dịch Covid-19 bận quá không cắt tóc được, đến lúc đi hớt ngắn lại, người ta ngoài đường còn tưởng tôi cố tình hớt tóc để không ai nhận ra.

Sự xuề xòa đó tạo nên một phong cách rất riêng. Nhưng có bao giờ ở thời điểm mới vào nghề, diện mạo đó khiến bệnh nhân hay phụ huynh hoài nghi, thấy anh... không giống bác sĩ lắm không?

Không hiểu sao cái thần thái của tôi nó lại tạo niềm tin. Ban đầu nhìn tôi xuề xòa thật, nhưng khi tôi bắt đầu giải thích bệnh và điều trị hiệu quả thì phụ huynh hoàn toàn tin tưởng.

Tôi nhớ có lần đang làm việc ở khoa, thấy một phụ huynh cứ đứng chăm chăm nhìn đằng sau lưng mình hoài. Tôi mới quay lại hỏi: "Ủa sao chị cứ đứng sau lưng tôi hoài vậy?". Cổ mới ngập ngừng: "Dạ không, em thấy bác sĩ mặc cái áo blouse nó không được đẹp... Em đang đo ni lưng của bác để về may tặng bác cái áo mới tươm tất hơn".

Thói quen từ nhỏ của tôi là vậy, không cầu kỳ tươm tất, miễn là sử dụng được. Quan trọng nhất vẫn là hiệu quả công việc.

Cậu bé phá phách và cú tính điểm thi hy hữu

Nghe anh chia sẻ thì thấy cá tính này đã hình thành từ rất sớm. Hồi nhỏ, bác sĩ Trương Hữu Khanh có phải là một cậu bé nghịch ngợm không?

Nhiều người không tin chứ hồi nhỏ tôi thuộc dạng phá phách, ham chơi hơn ham học. Tắm sông, leo cây, thậm chí nghịch cả súng đạn vứt vãi thời sau năm 1975... cái gì tôi cũng trải qua. May mắn là không bị thương tật hay chết đuối.

Chính vì từng trải qua một tuổi thơ mạo hiểm như vậy nên sau này làm bác sĩ Nhi khoa, tôi luôn dặn dò phụ huynh phải cực kỳ cẩn trọng khi chăm sóc trẻ nhỏ.

Vậy cơ duyên nào đã đưa một cậu học sinh ham chơi bước chân vào ngành y?

Tôi không bao giờ có khái niệm hay kế hoạch dài hạn kiểu sau này mình phải làm ông này bà nọ. Hồi nhỏ tôi ngây thơ tới mức nghĩ bác sĩ là nghề... không cần học! Chỉ cần đứng nhìn nhìn, suy nghĩ rồi chẩn đoán ra bệnh thôi. Đến khi học thật mới biết nó gian khổ thế nào.

Ý định thi y thực ra là do một người bạn thân lớp 12 rủ rê. Ban đầu tôi định thi ngành Vật lý hoặc Hóa học. Bạn tôi mới bảo: "Thôi mày đi học ôn thi y với tao đi". Tôi về hỏi má, má bảo cứ thi đi xem sao, thế là thi.

Mà cái tính tôi nó kỳ lạ lắm. Mọi người trong nhà đều học tiếng Anh, riêng tôi hồi lớp 6 lại đi học tiếng Pháp. Lý do là khi điền phiếu đăng ký, người ta để hai ô tiếng Anh và tiếng Pháp, tôi nghĩ gạch ô nào là bỏ ô đó, nên tôi gạch chữ tiếng Pháp... cuối cùng bị xếp vô lớp tiếng Pháp luôn!

Lúc thi đại học cũng vậy. Tôi đi hỏi mấy anh khóa trước xem năm ngoái lấy bao nhiêu điểm đậu. Nghe bảo khoảng 16,5 điểm, thế là tôi ngồi "tính toán": môn Hóa cần làm bao nhiêu câu, môn Toán lấy mấy điểm, Sinh học bao nhiêu... học đúng bấy nhiêu lực để đủ điểm đậu thôi, không cần học nhiều. Ai ngờ năm đó điểm chuẩn vọt lên cao, tôi thi được 18,5 điểm nhưng vẫn... rớt!

Sau cú rớt đó ba tôi buồn lắm, la tôi một trận vì không chịu đi luyện thi như người ta. Năm sau tôi mới chịu đi học đàng hoàng và thi đậu vào khóa Y82 (năm 1982).

Nhưng ngẫm lại, đời người đúng là có số phận. Nếu thi đậu năm Y81 thì chưa chắc tôi đã gặp bà xã tôi - người cũng bị rớt một năm rồi mới vào Y82. Mọi thứ diễn ra đều có lý do của nó.

Những năm 80-90, đất nước còn nhiều khó khăn, y học cũng rất thiếu thốn. Suốt những năm tháng trên ghế nhà trường, có cột mốc nào định hình nên con đường đi chuyên khoa của anh?

Bạn bè thời sinh viên cứ nghĩ với tính cách nhanh nhẹn, cứng rắn của tôi thì sau này sẽ làm bác sĩ Ngoại khoa. Từng có thời điểm mấy thầy bên Tâm thần muốn kéo tôi về phát triển ngành Tâm thần, nhưng tôi về hỏi má, má gạt đi liền vì sợ tôi đi làm tâm thần rồi lỡ bị làm sao.

Cơ duyên đến với Nhi khoa là vào năm thứ 4 đại học, khi tôi học bài giảng về sự phát triển của trẻ em. Tôi thấy quá hay và tự nhủ sau này có điều kiện sẽ đi Nhi. Đến khi thực tập bên khoa Nhiễm, tôi lại thấy 'Ồ, bệnh nhiễm hay quá!'. Vì bệnh nhiễm có tác nhân rõ ràng, mình đánh đúng thuốc là bệnh nhân khỏi hoàn toàn. Chữa bệnh mà thấy người ta hết bệnh là sung sướng nhất rồi.

Cuối cùng, tôi chọn hướng đi Nội - Nhi - Nhiễm và gắn bó trọn vẹn với Bệnh viện Nhi đồng 1 từ khi ra trường cho đến tận bây giờ.

Đến nay đã là 37 năm gắn bó với Bệnh viện Nhi đồng 1. Đâu là điều cốt lõi đã giữ chân bác sĩ Trương Hữu Khanh suốt từng ấy năm với một khoa đầy áp lực như khoa Nhiễm - Thần kinh?

Người ta hay nói làm cái gì cũng phải có đam mê. Nhưng riêng tôi thì khác, tôi làm việc không phải bằng cảm xúc đam mê, mà bằng trách nhiệm.

Đam mê đến rồi đi, lúc thích cái này, lúc mê cái khác và rất dễ bỏ dở giữa chừng. Nhưng khi mình đã đứng ở vị trí đó, nhận vai trò đó thì bắt buộc phải có trách nhiệm với nó. Trách nhiệm với bệnh nhân, trách nhiệm với cái nghề mình chọn và trách nhiệm với thế hệ đàn em. Chính hai chữ trách nhiệm đó mới là thứ vững chắc nhất giữ chân tôi lại với ngành Y suốt 37 năm qua.

"Hồi dịch Covid-19, tôi bị rối loạn tiền đình"

Tìm hiểu về hành trình làm nghề của bác sĩ Khanh, Phương Thảo thấy anh gắn liền với rất nhiều cái "lần đầu tiên" của Bệnh viện Nhi đồng 1 và ngành y tế. Năm 1997, ca HIV/AIDS ở trẻ em đầu tiên xuất hiện tại Nhi đồng 1 giữa lúc dư luận đang hoang mang tột độ. Thời điểm đó, anh đối mặt với thử thách này như thế nào?

Quan điểm làm nghề của tôi đơn giản lắm, cái gì thuộc về trách nhiệm thì bắt buộc phải làm. Nhi đồng 1 là bệnh viện tuyến cuối, mình lại phụ trách điều hành khoa Nhiễm. Một căn bệnh mới xuất hiện, cả miền Nam giao cho bệnh viện, bệnh viện giao cho khoa Nhiễm, nếu mình không học, không làm thì ai làm? Với lại, bản tính tôi từ nhỏ đã rất thích những cái gì mới lạ.

Thời điểm đó, mọi người sợ HIV lắm. Nhưng vì tôi đã chủ động tìm hiểu từ trước về cơ chế lây truyền nên khi tiếp cận bệnh nhi, tôi thấy hoàn toàn bình thường, không có gì phải e ngại.

Nhiều nhân viên y tế lúc đó sợ đến mức không dám chạm vào bệnh nhân, khám phải đeo găng, né tránh chuyển viện lòng vòng. Nhưng nguyên tắc của tôi là bắt tất cả bác sĩ trong khoa Nhiễm phải học về HIV. Khi mình hiểu rõ, sự sợ sệt sẽ mất đi. Và chính sự thiếu hiểu biết, sợ hãi vô căn cứ mới dẫn đến sự kỳ thị đối với bệnh nhân.

Không lâu sau ca HIV đầu tiên, đến khoảng năm 2002, một căn bệnh kỳ lạ khác xuất hiện khiến trẻ em tử vong nhưng không ai rõ nguyên nhân. Đó có phải là khởi đầu của "trận chiến" tay chân miệng?

Đúng vậy. Đáng sợ nhất của người làm nghề y là nhìn bệnh nhân tử vong mà không hiểu tại sao. Có những đứa trẻ vào viện nhìn rất bình thường, nhưng mình cảm nhận nó "kỳ kỳ". Mình tiên đoán được nửa tiếng hay một tiếng nữa nó sẽ diễn tiến nặng và tử vong mà lúc đó chưa có phương pháp cứu. Cảm giác đó tức và khó chịu vô cùng!

Lúc tôi cảnh báo về bệnh Tay chân miệng, nhiều đồng nghiệp lớn tuổi còn không tin, bảo trong sách vở hay thực tế chưa từng nghe qua, thậm chí trêu: 'Mày chữa không được rồi mày tự chế ra cái bệnh này'.

Đến khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) triệu tập cuộc họp khẩn cấp về làn sóng Tay chân miệng ở châu Á, họ đã mời tôi tham dự vì Việt Nam là nơi có thực tiễn lâm sàng phong phú nhất.

Tại buổi họp đó, tôi mang theo những đoạn phim tự tay quay lại cảnh trẻ bị giật mình, rung giật cơ - những dấu hiệu chuyển nặng mà trước đây chưa ai chú ý. Tấm phim đó sau này được WHO sử dụng làm tư liệu huấn luyện chuẩn cho các nước. Bằng kinh nghiệm thực chiến, tôi cùng các chuyên gia quốc tế hoàn thiện phác đồ điều trị, mở ra bước ngoặt cứu sống hàng nghìn trẻ em sau này.

Anh từng nói: "Cái gì có ích cho cộng đồng là tôi làm". Điều này thể hiện rõ nhất trong đại dịch Covid-19, khi hình ảnh bác sĩ Khanh xuất hiện liên tục trên truyền thông và mạng xã hội bất kể ngày đêm.

Làm nghề y, tôi sợ nhất hai điều, một là bệnh nhân chết, hai là thấy người nhà bệnh nhân hoảng loạn, gào khóc vô lý. Trong đại dịch Covid-19, sự hoảng sợ của người dân lên đến đỉnh điểm vì thông tin quá mới và hỗn loạn. Tôi nghĩ nhiệm vụ quan trọng nhất lúc đó, bên cạnh chữa bệnh, là làm sao để người dân đừng sợ.

Có những ngày tôi phải lên sóng 3-4 lần, sáng nói, chiều nói, tối lại livestream hoặc viết Facebook. Mở điện thoại ra là hàng chục nghìn tin nhắn dồn dập gửi về. Lần đầu tiên trong đời tôi bị rối loạn tiền đình nặng, phải đi chụp MRI vì suốt ngày vừa cầm 2 chiếc điện thoại trả lời, vừa lắc đầu liên tục.

Nhưng tôi không dám dừng lại. Mình phải đưa thông tin chính xác, hợp lý và đúng thời điểm để trấn an dư luận. Bằng kiến thức dịch tễ học tích lũy qua hàng loạt trận dịch trước đó (SARS, cúm, H5N1, Tay chân miệng), trong suốt đợt dịch Covid-19, tôi chưa từng dự đoán sai một làn sóng hay diễn tiến nào.

Lá chắn bảo vệ đàn em

Chính thức nghỉ hưu từ cuối năm 2024 nhưng anh vẫn ở lại bệnh viện làm cố vấn chuyên môn. Sao anh không chọn nghỉ hẳn để an nhàn, đi chơi đây đó?

Thật ra nghỉ hưu nhẹ nhàng hơn nhiều. Bệnh viện mời làm cả ngày nhưng tôi từ chối, chỉ nhận làm buổi sáng. Khi không còn trực tiếp quản lý, gánh nặng tâm lý giảm đi rất nhiều.

Hồi còn làm quản lý, tính tôi lạ lắm, không chỉ lo cho bệnh nhân mà còn lo canh cánh cho đàn em. Lỡ học trò hay nhân viên của mình làm sai cái gì, bị người ta chê trách hay bắt nạt là tôi "nổi máu anh hùng" lên giải quyết liền. Ở bệnh viện, ai cũng biết tính ông Khanh là không dễ để ai bắt nạt nhân viên của mình.

Bây giờ về hưu, tôi có thời gian truyền dạy lại cho sinh viên Y6 không chỉ về kiến thức lâm sàng mà là y đức trong thực hành. Y đức với tôi không phải những điều cao siêu đạo mạo, mà là sự thấu cảm thực tế, là trách nhiệm bảo vệ bệnh nhân và yêu thương những người đồng nghiệp đang đứng chiến đấu cùng mình.

Anh nói mình sợ nhất cảnh bệnh nhân qua đời và người nhà gào khóc. Nhưng trong suốt 37 năm qua, có khoảnh khắc nào sự mất mát vượt quá sức chịu đựng của anh không?

Nhiều chứ, nhiều lắm! Các bạn nhìn thấy bác sĩ ở ngoài có vẻ cứng rắn vậy thôi, chứ thật ra bác sĩ lại là những người rất dễ xúc động. Như tôi đây, nhìn vậy thôi chứ đứng trước cái chết của bệnh nhân, tôi khó chịu và tức lắm.

Nhưng thật sự, nỗi sợ mất mát lớn nhất đối với tôi là từ khi bản thân mất đi người em trai. Từ lúc đó, tôi mới thấm thía người ta phải mang gánh nặng tinh thần khủng khiếp thế nào khi mất đi người thân.

Mình sợ bệnh nhân chết là vì trách nhiệm của người điều trị, nhưng mình còn sợ hơn cảm giác của những người ở lại. Cái cảm giác nhìn người thân của mình sắp ra đi... đó là một nỗi sợ kinh hoàng. Cho nên, việc bác sĩ cảm thấy bất lực hay đau đớn là chuyện rất bình thường.

Khi tôi khóc, đương nhiên tôi sẽ không cho ai thấy. Nhưng đàn em của tôi thì nhiều đứa khóc ngay trước mặt mình. Có đứa vừa khóc vừa nức nở: 'Trời ơi, cái đứa này tức quá!', rồi đem chân đá rầm một cái. Các bạn đừng nghĩ bác sĩ là những người sắt đá. Không có đâu, bác sĩ yếu đuối lắm. Về mặt tinh thần, bác sĩ thuộc nhóm rất nhạy cảm và dễ tổn thương.

Nói về câu chuyện đàn em và học trò, hôm nay chương trình có nhận được một lá thư gửi đến bác sĩ Khanh.

Đọc cách xưng "con" là tôi biết đây là thế hệ học trò sau này rồi.

Thực ra bản tính tôi rất làm biếng đi dạy. Với tôi, từ "thầy" nó lớn lao lắm. Hồi xưa tôi dư sức học lên để làm giảng viên chính quy nhưng tôi không thích. Tôi chỉ thích truyền đạt theo cách thực tế, diễn cảm và đơn giản nhất. Sau này đàn em động viên nhiều, tôi mới nhận dạy cho sinh viên Y6 về kỹ năng ứng xử và y đức khi lâm sàng.

Y đức với tôi không phải điều gì chót vót trên cao để diễn hay nói cho hay. Y đức đơn giản là làm sao cho bệnh nhân bớt đau, người nhà bớt lo và đồng nghiệp bớt áp lực vô lý. Mình thương bệnh nhân một thì cũng phải thương cái đứa đàn em đứng cạnh mình một, vì nó là người tiếp nối cái nghề này. Mình sống thật, làm thật thì học trò nhìn vào làm theo, chứ giảng đạo lý nhiều mà vô lâm sàng làm khác thì chẳng ai tin.

Thật ra bức thư này đúng là do bác sĩ chuyên khoa II Dư Tấn Quy - Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1, người học trò thân thiết và cũng là người kế nhiệm của bác sĩ Khanh, tự tay viết gửi đến anh.

Tôi dạy Quy từ lúc Quy còn rất nhỏ. Với tôi, làm việc được với nhau và đi cùng nhau chặng đường dài là cái duyên.

Ngoài chuyên môn, tôi luôn dạy đàn em cách ứng xử và y đức qua những góc nhìn thực tế rất rộng để các em tự lớn lên. Tôi vừa nghĩ thư này của một em sinh viên, nhưng nghiệm lại, phải là người đã đi làm, đã trải nghiệm thực tế lâm sàng rồi mới hiểu thấu đáo y đức và trách nhiệm nghề nghiệp là gì.

Khi nhìn vào thế hệ học trò đang kế nhiệm mình, tiếp tục phát triển ngành Nhiễm nhi nói riêng và y học Việt Nam nói chung, anh có kỳ vọng gì ở họ?

Tôi luôn kỳ vọng đàn em phải giỏi hơn mình. Giỏi ở đây không chỉ là kiến thức, vì kiến thức luôn mới và cập nhật mỗi ngày, mà quan trọng là phải giỏi về lý luận và phản xạ lâm sàng.

Y tế Việt Nam thực chất rất mạnh nhờ sự kết hợp giữa tư duy con người, máy móc hiện đại và sự chỉ đạo sát sao của cơ quan quản lý. Hệ thống y tế của mình rất gần dân, bác sĩ hết lòng chiều bệnh nhân, điều mà nhiều nước phát triển theo mô hình phân tầng khắt khe khó làm được. Nếu chúng ta biết trọng dụng người tài, cởi mở tư duy và đầu tư đúng trọng điểm (nhất là mảng xét nghiệm chẩn đoán mới), ngành Y Việt Nam hoàn toàn có thể sánh ngang các quốc gia tiên tiến.

Làm nghề không thích "làm lớn"

Nhìn lại chặng đường từ khi bắt đầu học Y năm 1982 đến nay, điều gì đã định hình nên một bác sĩ Trương Hữu Khanh thẳng thắn và quyết đoán như hiện tại?

Năm 1981, tôi từng thi rớt đại học vì "tài lanh". Sự cố đó là khúc quanh giúp tôi nhận ra một bài học xương máu: Đời không đơn giản vậy! Muốn làm gì cũng phải quyết liệt và nỗ lực tới nơi tới chốn.

Sau này đi làm, nhiều người thắc mắc sao tôi không học lên Tiến sĩ, Giáo sư hay nhận các chức vụ cao hơn. Lý do thứ nhất là tôi làm biếng đi học vì tính tôi thấy cái gì không đúng là cãi, mà đi học thì khó cãi thầy. Lý do thứ hai là tôi sợ nhất việc làm không tròn trách nhiệm. Làm chức càng lớn thì lời ăn tiếng nói càng phải giữ kẽ, không được thoải mái bộc lộ quan điểm cá nhân.

Tôi không thích "làm lớn" hay mưu cầu danh vị. Giữ mình ở vị trí chuyên môn thuần túy giúp tôi được sống thật, được hết mình vì bệnh nhân và sẵn sàng đấu đấu tranh bảo vệ nhân viên, đàn em của mình khi cần.

"Không sinh con vì ổng quá thương con"

Có một câu hỏi mà rất nhiều người thắc mắc, bác sĩ Trương Hữu Khanh là người cực kỳ yêu trẻ con, thích nhìn chúng lớn lên từng ngày, nhưng tại sao anh lại quyết định không sinh con?

Thật ra, cảm giác mất mát đối với tôi là một nỗi đau rất kinh khủng. Sau khi chứng kiến người thân qua đời, tôi hiểu sự đớn đau của việc mất đi người mình thương yêu nặng nề đến mức nào.

Làm ở khoa Nhiễm, tôi chứng kiến quá nhiều bệnh nhi ra đi. Trẻ con mong manh lắm. Có những người mẹ mất con xong là sụp đổ, dằn vặt cả phần đời còn lại. Trong đầu tôi từng nghĩ, mình chữa bệnh thấy trẻ con chết hoài, liệu con mình có may mắn vượt qua hết không?

Tôi thương trẻ con vì chúng trong trắng, không biết nói dối hay giả vờ. Nhưng chính vì quá thương, tôi sợ cảm giác có rồi lại mất. Nhiều điều dưỡng trong khoa hiểu tôi nên hay nói: "Ông Khanh không sinh con vì ổng quá thương con". Không có thì sẽ không bao giờ mất. Bà xã tôi sức khỏe cũng không tốt, nên sau khi tôi giải thích, cô ấy hiểu và đồng hành cùng quyết định này.

Nếu không trở thành bác sĩ Trương Hữu Khanh, anh nghĩ mình sẽ là ai?

Thì là một người bình thường thôi. Tôi có thiên hướng thích nghệ thuật, thích nghiên cứu cây trồng, âm nhạc, quan sát chim chóc, thiên nhiên... Hồi xưa lo làm bác sĩ bù đầu nên không có thời gian. Bây giờ về hưu rồi, buổi chiều rảnh rỗi tôi bắt đầu trồng cây, ngắm nghía sự sống lớn lên mỗi ngày. Đó cũng là một niềm vui rất thú vị.

Cảm ơn bác sĩ Trương Hữu Khanh rất nhiều vì cuộc trò chuyện vô cùng cởi mở, chân thành và đầy cảm xúc hôm nay. Những câu chuyện, triết lý sống và tâm huyết của anh sẽ luôn là nguồn cảm hứng lớn cho thế hệ y bác sĩ trẻ cũng như cộng đồng.