 |
“Người Nhật rất hào hứng trước sự đón nhận của thế giới dành cho manga. Độc giả xuất hiện từ Saudi Arabia, Pháp cho đến Mỹ”, Nicole Rousmaniere, nhà sáng lập Viện Nghiên cứu Nghệ thuật và Văn hóa Nhật Bản Sainsbury thuộc Đại học East Anglia (Anh), chia sẻ. “Manga đang trở thành ngôn ngữ phổ quát”.
 |
| Inuyasha, 1996-2008. Ảnh: Rumiko Takahashi/Shogakukan, do Bảo tàng Brooklyn cung cấp. |
Hình ảnh đặc sắc của truyện tranh Nhật Bản cũng đang bước ra khỏi trang giấy để hiện diện trên các bức tường bảo tàng.
Rousmaniere là người phụ trách triển lãm “Nghệ thuật Manga” diễn ra tại Bảo tàng Brooklyn, từ ngày 3/10 đến 31/1/2027.
Trước khi đến Brooklyn, triển lãm từng được tổ chức tại Bảo tàng Mỹ thuật de Young ở San Francisco và thu hút đông đảo công chúng.
Tại bảo tàng M+ ở Hong Kong, manga cũng góp mặt trong triển lãm “Thần thoại và Quái vật: Nghệ thuật Kỳ ảo ở châu Á”, từ ngày 17/10 đến 4/4/2027.
Theo South China Morning Post, trong những năm gần đây, manga - cùng với anime, phong cách hoạt hình Nhật Bản thường sử dụng manga làm chất liệu gốc - đã tạo ra một số thương hiệu giải trí toàn cầu trị giá hàng tỷ USD, từ Dragon Ball, Naruto, One Piece đến Jujutsu Kaisen.
Một thế giới để độc giả đối thoại cùng
Theo truyền thống, manga được in đen trắng trên giấy tái chế - điều mà theo Rousmaniere từng “khiến người ta có cảm giác đây chỉ là những thứ phù phiếm, không đáng được xem xét một cách nghiêm túc”.
Không chỉ vậy, số lượng manga được dịch, đặc biệt là sang tiếng Anh, và được phát hành bên ngoài Nhật Bản từng khá hạn chế. Đồng thời, loại truyện này chủ yếu nhắm đến độc giả nam tuổi thiếu niên, vì người ta từng tin rằng đó là nhóm độc giả sẽ mang lại doanh thu.
 |
| Astro Boy (1952) của Osamu Tezuka. Ảnh: M+. |
“Họ không dám mạo hiểm xuất bản một số tác phẩm thực sự xuất sắc”, Rousmaniere nói.
Điều đó càng đáng chú ý bởi cũng giống như tiểu thuyết văn học, manga có thể dành cho mọi người, với mọi chủ đề. Các thể loại manga trải rộng từ những câu chuyện về robot chiến đấu - vốn được cho là phù hợp với nam giới, cho đến chính kịch, tình yêu, lịch sử, thể thao và chính trị.
Một tác phẩm gần đây gây tiếng vang lại xoay quanh niềm vui đời thường của việc cắm trại một mình.
Hiện nay, nữ giới chiếm khoảng một nửa lượng độc giả manga, và họ cũng chiếm tỷ lệ tương tự trong giới họa sĩ manga hàng đầu.
So với truyện tranh phương Tây, nội dung manga cũng được cho là trưởng thành hơn: Ít những câu chuyện về các cá nhân siêu anh hùng cùng những chiến thắng tất yếu của họ. Thay vào đó, manga thiên về sự tôn vinh nhân vật gần gũi với đời thực - những người có thể không giành chiến thắng, nhưng ít nhất đã kiên trì đến cùng.
“Manga không xoay quanh những màn phô diễn sức mạnh hào nhoáng”, Rousmaniere nói. “Manga thường có một thế giới nội tâm sâu sắc hơn để độc giả đối thoại cùng”.
 |
| Một cảnh trong My Neighbor Totoro (1988) của Hayao Miyazaki và Studio Ghibli. |
Thay đổi
Tuy nhiên, nhận thức về manga đang thay đổi. Theo Helen McCarthy, tác giả cuốn sách mới The Manga Bible, công nghệ đã đóng vai trò rất lớn trong sự phổ biến của manga những năm gần đây.
Các phiên bản kỹ thuật số giúp nhiều người trên toàn thế giới tiếp cận manga hơn. “Vì vậy, trong mắt phần lớn mọi người, manga đột nhiên từ một sở thích ‘rất ngách’ sang thứ dường như có mặt ở khắp mọi nơi”, bà nói.
Một yếu tố khác góp phần thay đổi nhận thức là manga hiện mang lại nguồn doanh thu rất lớn.
Bloomberg cho biết Nhật Bản đặt mục tiêu đến năm 2033 nâng doanh số nội dung bán ra thị trường nước ngoài, chủ yếu gồm anime, manga và game, lên khoảng 20 nghìn tỷ yen mỗi năm.
Sức hút toàn cầu của manga cũng đang thúc đẩy một hệ sinh thái anime - manga trị giá hàng chục tỷ USD. Thị trường anime toàn cầu được dự báo tăng từ 31,2 tỷ USD năm 2023 lên 60,1 tỷ USD vào năm 2030, Financial Times dẫn báo cáo năm 2024 của ngân hàng đầu tư Jefferies.
Tình trạng vi phạm bản quyền thậm chí đã trở thành một vấn đề lớn đối với các nhà xuất bản manga.
 |
| JoJo’s Bizarre Adventure: Part 4, Diamond Is Unbreakable, 1993. Ảnh: Hirohiko Araki và Lucky Land Communications/Shueisha, do Bảo tàng Brooklyn cung cấp. |
“Không lâu trước đây, bạn có thể vẫn nghe chuyện một đứa trẻ là fan manga duy nhất trong trường, và bị coi là lập dị vì điều đó. Nhưng giờ đây manga đã được ‘giải phóng’, cả về phạm vi tiếp cận lẫn sức hấp dẫn”, McCarthy nói.
Theo bà, manga ban đầu phát triển mạnh bên ngoài Nhật Bản ở những quốc gia vốn đã có nền văn hóa truyện tranh riêng, chẳng hạn Pháp, Tây Ban Nha và Italy.
“Không phải vì truyện tranh của họ không hay, mà bởi manga Nhật Bản mang đến điều gì đó rất khác biệt. Và ngày nay, mọi người đang nhìn thấy trong manga các khía cạnh khác nhau về nền văn hóa của chính họ, được phản chiếu qua những góc nhìn khác”, McCarthy cho hay.
Vậy manga có thực sự nên được xem là một loại hình nghệ thuật? Rousmaniere khẳng định là có.
Bà nhấn mạnh manga “kể những câu chuyện thực sự tuyệt vời thông qua ngôn ngữ hình ảnh đặc trưng, trong khi tất cả chúng ta đang hướng tới một nền văn hóa ngày càng thiên về hình ảnh”.
Không chỉ vậy, hình ảnh trong manga - thường được một họa sĩ vẽ tay bằng mực đen với bút ngòi - còn là một phần của truyền thống nghệ thuật lâu đời hơn nhiều mà theo cách nói của Rousmaniere, “tất cả đều nằm ở nét vẽ”.
 |
| Một cảnh trong anime One Piece năm 1999. Ảnh: Toei Animation. |
Manga với tư cách là thể loại truyện tranh có thể chỉ mới xuất hiện khoảng một thế kỷ, nhưng nền tảng của nó có lẽ bắt nguồn từ thế kỷ 12.
Người Nhật đã kết hợp chữ viết và hình ảnh trong các tiểu thuyết minh họa từ những năm 1700, và nhìn nhận loại hình này không đơn thuần là “những mẩu truyện tranh Nhật Bản”. Họ xem đó là phương thức biểu đạt văn hóa.
“Hãy nhìn vào chất lượng, cách kể chuyện và sức tác động của một số tác phẩm”, Rousmaniere nói. “Có lý do chính đáng để tại Nhật Bản, manga được xem là một loại hình nghệ thuật rất phát triển”.
 |
| JoJo’s Bizarre Adventure: Part 6, Stone Ocean (2003), của Hirohiko Araki. Ảnh: Bảo tàng de Young. |
Không phải ngẫu nhiên mà Weekly Shōnen Jump, tuyển tập truyện tranh bán chạy nhất Nhật Bản - một ấn phẩm hàng tuần có kích thước tương đương cuốn danh bạ điện thoại - đã bán khoảng 7,5 tỷ bản kể từ khi ra mắt vào năm 1968.
Rousmaniere nhớ lại rằng khi ý tưởng về triển lãm tại de Young lần đầu được đề xuất, bảo tàng đã bị cáo buộc là “chạy theo thị trường”. Và khi bà xây dựng một triển lãm tiên phong về manga cho Bảo tàng Anh ở London vào năm 2019, “một số người thực sự cho rằng manga không nên xuất hiện ở đó”.
Nhưng như Monkey D Luffy, nhân vật chính trong One Piece, từng nói: “Nếu không chấp nhận rủi ro, bạn không thể tạo ra tương lai”.
South China Morning Post đánh giá gần như không có gì phải nghi ngờ rằng loại hình này cũng sẽ góp phần định hình thế giới hình ảnh của tương lai.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
