Bạn có thể chuyển sang phiên bản mobile rút gọn của Tri thức trực tuyến nếu mạng chậm. Đóng

Mini Magazine

Chuyện khó tin về công nghệ trong hệ thống không lưu Mỹ

Trong khi Mỹ đạt bước tiến lớn trong hành trình chinh phục vũ trụ, hệ thống kiểm soát không lưu vẫn phụ thuộc vào công nghệ cũ, gây gián đoạn hàng không trên toàn quốc.

Ngày 13/11, hàng loạt sân bay Mỹ rơi vào cảnh hỗn loạn khi Cục Hàng không Liên bang (FAA) phải tạm dừng các chuyến bay khởi hành trên toàn quốc trong gần 5 giờ. Sự cố mạng viễn thông khiến hàng nghìn chuyến bay bị hủy, làm gián đoạn hoạt động hàng không trên diện rộng.

Điều bất ngờ là sự cố xảy ra trong quá trình FAA đưa thiết bị mới vào mạng lưới vốn đã hoạt động hàng chục năm. Theo Reuters, các nhà điều tra tập trung vào hai địa điểm, gồm trạm radar tại Amarillo, bang Texas, và cơ sở liên lạc vô tuyến tại El Dorado, bang Arkansas, nơi nhà cung cấp L3Harris đang triển khai bộ định tuyến mới.

FAA ghi nhận khoảng 1.000 yêu cầu kết nối chỉ trong 4-5 giây. Các chuyên gia nhận định lượng dữ liệu bất thường có thể vượt quá khả năng xử lý của những thiết bị cũ, gây gián đoạn thông tin radar và liên lạc với máy bay.

kiểm soát không lưu ảnh 1

Bảng thông báo các chuyến bay bị hủy tại sân bay quốc tế O’Hare, Chicago, ngày 13/11. Ảnh: Reuters.

Ông R. John Hansman, giáo sư hàng không tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), nhận định: “Nhiều bộ phận của hệ thống cũ giờ đây đang vận hành nhanh hơn rất nhiều so với trước kia. Trước đây chưa từng xảy ra vấn đề này, bởi chưa bao giờ tất cả các thành phần cùng vận hành ở tốc độ tối đa như vậy”.

Sau sự cố, FAA phải vô hiệu hóa một chức năng trên hơn 60 bộ định tuyến tương tự nhằm hạn chế nguy cơ tái diễn. Biện pháp này cho thấy việc thay thế thiết bị riêng lẻ chưa đủ để khắc phục những hạn chế của cả mạng lưới. Khi công nghệ mới phải hoạt động cùng những hệ thống có tuổi đời hàng chục năm, khả năng tương thích và xử lý dữ liệu trở thành vấn đề lớn.

Hạ tầng hàng không vẫn còn “mắc kẹt” trong quá khứ

Mỹ sở hữu một trong những mạng lưới hàng không nhộn nhịp nhất thế giới, nhưng phía sau hoạt động điều phối hàng chục nghìn chuyến bay mỗi ngày vẫn là nhiều thiết bị đã được sử dụng suốt hàng chục năm.

Trong cuộc phỏng vấn với CBS News hồi tháng 5, Giám đốc FAA Bryan Bedford thừa nhận cơ quan này vẫn phụ thuộc vào công nghệ tính toán có nguồn gốc từ thập niên 1970-1980.

“Chúng ta vẫn đang vận hành bằng năng lực tính toán từ thập niên 1970-1980, cùng những công nghệ như đĩa CD. Thật khó tin những công nghệ mà hệ thống vẫn đang sử dụng ngày nay… Trong hệ thống vẫn còn rất nhiều đĩa mềm”, ông Bedford nói.

Theo Reuters, FAA từng phải duy trì các máy tính Compaq đời cũ, tìm mua linh kiện thay thế trên eBay hoặc sử dụng công nghệ in 3D để chế tạo những bộ phận không còn được sản xuất. Một số màn hình hiển thị thông tin đường bay có tuổi đời hàng chục năm, trong khi thiết bị liên lạc chuyên dụng cũng dựa trên công nghệ cũ.

Những thiết bị này không nhất thiết mất an toàn chỉ vì đã được sử dụng lâu năm. Song khi nhà sản xuất ngừng cung cấp linh kiện, việc bảo trì trở nên khó khăn và tốn kém hơn. FAA còn phải tìm cách kết nối chúng với các hệ thống mới có tốc độ xử lý dữ liệu cao hơn nhiều so với thời điểm thiết kế ban đầu.

Quy mô xuống cấp đã được Văn phòng Trách nhiệm giải trình Chính phủ Mỹ (GAO) cảnh báo trong báo cáo năm 2024. Trong 138 hệ thống được rà soát, có 51 hệ thống không còn khả năng duy trì hoạt động bền vững và 54 hệ thống khác có nguy cơ tương tự. Như vậy, 105 hệ thống, tương đương khoảng 76%, đang đối mặt với vấn đề về khả năng vận hành lâu dài.

Đáng chú ý, 58 hệ thống trong số này có vai trò quan trọng đối với an toàn và hiệu quả điều hành bay. Có 40 hệ thống đã hoạt động hơn 30 năm, thậm chí 6 hệ thống có tuổi đời trên 60 năm. Điều đó cho thấy FAA không chỉ cần thay thế một vài thiết bị riêng lẻ mà phải hiện đại hóa phần lớn hạ tầng đã được xây dựng qua nhiều thế hệ công nghệ.

kiểm soát không lưu ảnh 2

Máy bay đỗ tại sân bay quốc gia Ronald Reagan, Washington, ngày 14/11, sau khi FAA dỡ bỏ lệnh dừng bay trên toàn quốc. Ảnh: Reuters.

Mạng viễn thông là một trong những điểm yếu đáng lo ngại nhất. Hệ thống này kết nối khoảng 5.000 cơ sở của FAA, bao gồm các trung tâm kiểm soát, trạm radar và thiết bị liên lạc với phi công. Một sự cố tại bộ phận quan trọng có thể ảnh hưởng đồng thời đến nhiều cơ sở, khiến FAA phải hạn chế hoạt động bay để bảo đảm an toàn.

“Kiến trúc mạng viễn thông của chúng ta vẫn là kiến trúc từ 40 năm trước. Điều đó có nghĩa chỉ cần một bộ chuyển mạch ngừng hoạt động hoặc một đường truyền bị cắt, toàn bộ khu vực Đông Bắc có thể bị tê liệt”, Bộ trưởng Giao thông Mỹ Sean Duffy nói với Reuters hồi tháng 9.

Không chỉ thiết bị điện tử, một số cơ sở vẫn sử dụng phiếu giấy ghi thông tin chuyến bay. Theo Al Jazeera, sự cố kẹt giấy tại sân bay quốc tế San Diego hồi tháng 8/2023 từng góp phần dẫn đến tình huống hai máy bay suýt va chạm, với khoảng cách chỉ khoảng 30 m.

Có tiền nâng cấp nhưng vẫn chậm tiến độ

FAA đã triển khai các chương trình hiện đại hóa không lưu suốt nhiều thập kỷ, nhưng không ít dự án chậm tiến độ, vượt dự toán hoặc không đạt mục tiêu ban đầu. Việc thay thế thiết bị đặc biệt phức tạp bởi hệ thống phải tiếp tục phục vụ hàng chục nghìn chuyến bay mỗi ngày, không thể ngừng hoạt động trên diện rộng để nâng cấp cùng lúc.

kiểm soát không lưu ảnh 3

Tháp kiểm soát không lưu tại sân bay quốc gia Ronald Reagan, Arlington, bang Virginia, Mỹ. Ảnh: Reuters.

Tháng 7/2025, Quốc hội Mỹ phê duyệt 12,5 tỷ USD cho chương trình hiện đại hóa, bao gồm hệ thống radar và viễn thông. Tuy nhiên, báo cáo tháng 9/2026 của GAO cho thấy FAA vẫn chưa xây dựng được dự toán đáng tin cậy về tổng chi phí, đồng thời thiếu lịch trình thống nhất để phối hợp các dự án.

Tính đến tháng 5/2026, FAA quản lý tới 11.389 lịch trình riêng lẻ thuộc 13 chương trình nâng cấp nhưng chưa tích hợp chúng thành một kế hoạch chung. Điều này khiến cơ quan quản lý khó xác định đầy đủ những công việc có thể ảnh hưởng lẫn nhau, đặc biệt khi nhiều nhà thầu cùng triển khai tại một cơ sở.

Hệ quả không chỉ là nguy cơ đội vốn hoặc chậm tiến độ. Nếu các dự án thiếu phối hợp, hoạt động thi công và thay thế thiết bị có thể làm gián đoạn công việc của kiểm soát viên, buộc FAA phải điều chỉnh lịch bay hoặc hạn chế năng lực điều hành tại những khu vực liên quan.

kiểm soát không lưu ảnh 4

Máy bay đỗ tại sân bay quốc gia Ronald Reagan, Washington, ngày 14/11, sau khi FAA dỡ bỏ lệnh dừng bay trên toàn quốc. Ảnh: Reuters.

GAO cũng cho biết FAA đang thử nghiệm một công cụ AI nhằm tối ưu hóa lịch trình triển khai. Tuy nhiên, tính đến tháng 5/2026, công cụ vẫn chưa có quy trình vận hành hoàn chỉnh hoặc thời điểm áp dụng rõ ràng.

Sau sự cố ngày 13/11, Bộ trưởng Sean Duffy đề nghị Quốc hội cấp thêm 50 tỷ USD để nâng cấp hệ thống không lưu và hạ tầng sân bay. Đề xuất này làm dấy lên tranh luận về hiệu quả sử dụng khoản 12,5 tỷ USD đã được phê duyệt trước đó.

GAO cảnh báo nếu FAA không cải thiện việc lập kế hoạch, kiểm soát chi phí và phối hợp dự án, quá trình hiện đại hóa có nguy cơ tiếp tục chậm trễ. Khi đó, những hệ thống đã vận hành hàng chục năm sẽ còn phải gánh thêm lưu lượng bay ngày càng lớn, trong khi nguy cơ gián đoạn chưa được giải quyết.

Hàng không Mỹ hỗn loạn ngày thứ 3, ông Trump đổ lỗi cho ông Biden

Trong bối cảnh tình trạng hủy, hoãn chuyến bay tại Mỹ kéo dài sang ngày thứ ba, ông Trump đổ lỗi cho chính quyền tiền nhiệm vì để hệ thống kiểm soát không lưu xuống cấp.

14.800 chuyến bay bị đảo lộn, hàng không Mỹ oằn mình gánh chi phí

Lệnh dừng bay kéo dài hơn 4 giờ khiến hàng nghìn chuyến bay bị xáo trộn, kéo theo chi phí nhân sự, vận hành và sắp xếp lại máy bay, phi hành đoàn.

Sách hay về hàng không

The Great Air Race - John Lancaster kể câu chuyện về những người đã đánh đổi mạng sống của mình để ngày nay chúng ta có thể xách vali lên, bay từ nước này sang nước khác.

Trong cuốn sách, tác giả giới thiệu với độc giả những cảnh tượng xa lạ với các chuyến bay ngày nay. Máy bay tham gia cuộc đua không có phanh hoặc dù. Các cụm từ mô tả kịch tính như “một màng lửa cuộn phía sau động cơ” xuất hiện trong hàng chục đoạn, xuyên suốt cuốn sách.

Đông Nam Á đứt nguồn máy chủ Nvidia?

Đông Nam Á đứt nguồn máy chủ Nvidia?

0

Việc Mỹ thắt chặt kiểm soát xuất khẩu gây khó cho hoạt động giao máy chủ Nvidia tại Đông Nam Á, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp Trung Quốc tìm đến chip AMD và sản phẩm nội địa.

Diễm Châu

Bạn có thể quan tâm