Khi tin giả và nội dung độc hại ngày càng dễ lan rộng trên mạng xã hội, trách nhiệm kiểm soát không thể chỉ đặt lên người đăng.

Nhiều quốc gia trên thế giới đang yêu cầu các nền tảng mạng xã hội chủ động rà quét, phát hiện và xử lý nội dung gây hại, đồng thời kiểm soát cách nội dung được phân phối, bảo vệ trẻ em và giảm các rủi ro phát sinh từ chính hệ thống của mình.

Nền tảng tự rà soát nhưng không được tự ý gỡ

Liên minh châu Âu (EU) đã xây dựng Đạo luật Dịch vụ số (DSA) nhằm tạo ra một môi trường Internet an toàn và minh bạch hơn. DSA có hiệu lực trong hệ thống pháp luật EU từ tháng 11/2022 và được áp dụng đầy đủ tại tất cả các nước thành viên từ ngày 17/2/2024.

Theo trang web của Ủy ban Châu Âu (EC), đạo luật đặt trách nhiệm lên người đăng nội dung và cả nền tảng trực tuyến. Đạo luật tăng cường cơ chế gỡ bỏ nội dung bất hợp pháp, bảo vệ các quyền cơ bản của người dùng, trong đó có quyền tự do ngôn luận, đồng thời tăng cường giám sát đối với các nền tảng trực tuyến.

Một trong những yêu cầu quan trọng là nền tảng phải có cơ chế để người dùng dễ dàng báo cáo nội dung bất hợp pháp. DSA đồng thời yêu cầu nền tảng ưu tiên xử lý thông báo từ những “người báo cáo đáng tin cậy”.

Hơn 60 người báo cáo đáng tin cậy đã được cơ quan chức năng các nước thành viên chỉ định, trong những lĩnh vực như bảo vệ trẻ vị thành niên, phát hiện nội dung khủng bố và nhận diện lừa đảo người tiêu dùng.

Trách nhiệm của nền tảng không dừng ở việc gỡ nội dung. Khi một nội dung bị xóa hoặc tài khoản bị hạn chế quyền truy cập, nền tảng phải thông báo rõ ràng và cụ thể cho người dùng về lý do đưa ra quyết định kiểm duyệt.

Để công chúng có thể giám sát những quyết định này, EC đã xây dựng Cơ sở dữ liệu minh bạch DSA, công khai các lý do đã được ẩn danh và tổng hợp mà các nền tảng đưa ra khi kiểm duyệt nội dung.

Chỉ trong nửa đầu năm 2025, các nền tảng đã báo cáo hơn 9 tỷ quyết định kiểm duyệt, trong đó 99% được đưa ra chủ động dựa trên các điều khoản và điều kiện của chính nền tảng; chỉ một phần rất nhỏ liên quan đến báo cáo về nội dung bất hợp pháp.

Người dùng cũng có quyền khiếu nại quyết định kiểm duyệt. Người không đồng ý có thể khiếu nại trực tiếp với nền tảng hoặc sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án.

Từ năm 2024, người dùng tại EU đã khiếu nại đối với hơn 165 triệu quyết định kiểm duyệt nội dung của các nền tảng trực tuyến rất lớn (VLOP) và công cụ tìm kiếm trực tuyến rất lớn (VLOSE), với gần 30% quyết định sau đó được đảo ngược.

Riêng nửa đầu năm 2025, các cơ quan giải quyết tranh chấp ngoài tòa án xem xét hơn 1.800 vụ liên quan đến nội dung trên Facebook, Instagram và TikTok; 52% các vụ đã kết thúc dẫn đến việc đảo ngược quyết định của nền tảng.

DSA cũng yêu cầu nền tảng minh bạch hơn về cách nội dung được phân phối và đề xuất. Người dùng phải được biết nền tảng dựa vào tiêu chí nào để xếp hạng nội dung trên bảng tin và có quyền lựa chọn không sử dụng nội dung được cá nhân hóa. Với VLOP, nền tảng phải cung cấp tùy chọn tắt nội dung cá nhân hóa.

DSA đặt ra yêu cầu cao hơn đối với VLOP và VLOSE - những dịch vụ có hơn 45 triệu người dùng mỗi tháng tại EU, tương đương hơn 10% dân số EU. Các nền tảng này phải xác định, phân tích và giảm thiểu những rủi ro có thể phát sinh từ cách hệ thống của họ vận hành, đặc biệt là những rủi ro liên quan đến bầu cử và thảo luận về các vấn đề công, đồng thời vẫn phải bảo đảm quyền tự do ngôn luận.

Với các nền tảng mà trẻ vị thành niên có thể tiếp cận, DSA cũng yêu cầu phải có biện pháp bảo vệ sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần, quyền riêng tư và sự an toàn của trẻ.

Việc thực thi DSA do EC và các cơ quan điều phối dịch vụ số tại các quốc gia thành viên phối hợp giám sát. Trong hai năm qua, các cơ quan này đã mở 16 cuộc điều tra và đạt một số kết quả cụ thể, như buộc TikTok Lite rút chương trình Phần thưởng có nguy cơ gây nghiện khỏi EU và yêu cầu AliExpress tăng cường các biện pháp bảo vệ người tiêu dùng.

Lập ủy ban giám sát các nền tảng

Từ ngày 1/2/2023, Singapore đưa các quy định mới vào Đạo luật Phát thanh, giao Cơ quan Phát triển Truyền thông và Thông tin (IMDA) nhiệm vụ quản lý an toàn trực tuyến, theo trang web của Cơ quan Phát triển Truyền thông và Thông tin Singapore.

Mô hình này tập trung vào hai trụ cột: bắt buộc các dịch vụ truyền thông có tầm ảnh hưởng lớn tuân thủ Bộ quy tắc an toàn trực tuyến, đồng thời can thiệp xử lý các nội dung vi phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Theo Bộ quy tắc, mạng xã hội được chỉ định phải ban hành tiêu chuẩn cộng đồng và quy trình kiểm duyệt khắt khe. Nền tảng không thể thụ động chờ báo cáo, mà phải chủ động rà quét, gỡ bỏ ngay các tài liệu khủng bố hoặc nội dung dụ dỗ, bóc lột, xâm hại tình dục trẻ em.

Nền tảng cũng phải cung cấp công cụ dễ sử dụng để người dùng báo cáo nội dung độc hại, xử lý phản ánh của người dùng kịp thời và thông báo rõ kết quả xử lý.

Tuy nhiên, thực tế kiểm duyệt vẫn lộ ra khoảng trống lớn. Nghiên cứu của IMDA vào tháng 2/2025 ghi nhận hơn một nửa số khiếu nại hợp lệ của người dùng về nội dung độc hại như xâm hại trẻ em hay bạo lực mạng đã không được xử lý ngay lập tức.

Để khắc phục triệt để, Singapore trình quốc hội dự luật thành lập Ủy ban An toàn Trực tuyến với quyền hạn can thiệp trực tiếp, Reuters đưa tin vào tháng 11/2025.

Theo dự luật được trình lên quốc hội, ủy ban có thể yêu cầu các nền tảng mạng xã hội hạn chế quyền truy cập vào nội dung gây hại tại Singapore, cấm người vi phạm tiếp tục sử dụng nền tảng và trao cho nạn nhân quyền phản hồi. Cơ quan này cũng có thể yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ Internet chặn quyền truy cập vào những trang cụ thể.

Phạm vi xử lý tập trung vào các hành vi quấy rối, công khai thông tin cá nhân, theo dõi trực tuyến, phát tán hình ảnh riêng tư nhằm xâm hại người khác và nội dung khiêu dâm trẻ em. Singapore dự kiến tiếp tục bổ sung các dạng gây hại khác, trong đó có tiết lộ thông tin riêng tư khi chưa được đồng ý và kích động thù địch.

Mô hình này đồng thời đặt ra yêu cầu về trách nhiệm giải trình. Các nền tảng phải công bố báo cáo an toàn trực tuyến hàng năm, qua đó cung cấp thông tin về những biện pháp bảo vệ người dùng và cách họ xử lý nội dung độc hại. IMDA có thể đánh giá mức độ đầy đủ và hiệu quả của các biện pháp này, yêu cầu nền tảng khắc phục những điểm yếu và tăng cường bảo vệ người dùng.

An toàn ngay từ khâu thiết kế nền tảng

Australia thành lập cơ quan quản lý an toàn mạng chuyên trách đầu tiên trên thế giới - Ủy viên An toàn mạng (eSafety Commissioner), đồng thời là quốc gia đầu tiên ban hành các bộ quy tắc có tính bắt buộc, yêu cầu các nền tảng xử lý nội dung gây hại trên quy mô lớn, theo trang web của chính phủ Australia.

Luật An toàn Trực tuyến 2021 trao cho eSafety quyền yêu cầu gỡ bỏ nhiều loại nội dung gây hại, từ bắt nạt trẻ em, lạm dụng nghiêm trọng người trưởng thành, phát tán hình ảnh thân mật không có sự đồng ý đến nội dung bất hợp pháp, bạo lực hoặc cổ súy khủng bố.

Với hành vi công kích người trưởng thành, nếu các nền tảng cố tình không chấp hành lệnh gỡ bỏ của eSafety, họ có thể đối mặt với mức phạt hành chính lên tới 500 đơn vị phạt theo luật Australia.

Luật cũng thiết lập cơ chế xử lý nội dung bất hợp pháp và nội dung bị hạn chế. Người dân có thể gửi khiếu nại tới eSafety để cơ quan này đánh giá. Với nội dung được lưu trữ tại Australia, tùy trường hợp, eSafety có thể thông báo cho Cảnh sát Liên bang hoặc yêu cầu gỡ bỏ, hạn chế quyền tiếp cận.

Nếu nội dung được lưu trữ ở nước ngoài thuộc diện bị hạn chế, eSafety có thể đưa địa chỉ URL vào danh sách bị cấm.

Với những nội dung được xem là “xấu độc nhất”, eSafety có thể yêu cầu gỡ bỏ bất kể nội dung này được lưu trữ ở đâu. Nhóm này có thể gồm nội dung xâm hại tình dục trẻ em; hướng dẫn hoặc cổ súy tội phạm, bạo lực; hình ảnh bạo lực hoặc bạo lực tình dục phản cảm; hay nội dung cổ súy thực hiện hành vi khủng bố.

Cơ chế của Australia cũng bao phủ bắt nạt trên mạng nhằm vào trẻ em. eSafety tiếp nhận khiếu nại về hành vi bắt nạt nghiêm trọng, điều tra và có thể yêu cầu gỡ bỏ nội dung. Yêu cầu này có thể áp dụng với nhiều loại dịch vụ mà trẻ em sử dụng, từ mạng xã hội, trò chơi, website đến dịch vụ nhắn tin.

Một lĩnh vực khác được luật điều chỉnh là phát tán hình ảnh thân mật không có sự đồng ý. eSafety quản lý cơ chế cho phép nạn nhân yêu cầu gỡ bỏ những hình ảnh nhạy cảm hoặc hình ảnh thân mật bị chia sẻ trái ý muốn và có thể trực tiếp liên hệ với cơ quan này để được hỗ trợ.

Australia đặt ra cơ chế chặn website khẩn cấp để ứng phó với những nội dung đặc biệt nguy hiểm. Trong các sự kiện khủng hoảng trên mạng, chẳng hạn việc phát trực tiếp các vụ tấn công khủng bố, eSafety có thể yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ Internet chặn truy cập vào nội dung mô tả, cổ súy, kích động hoặc hướng dẫn thực hiện các hành vi bạo lực đặc biệt nghiêm trọng.

Bên cạnh quyền yêu cầu gỡ bỏ, Australia còn yêu cầu các nền tảng thực hiện các biện pháp để ngăn nội dung gây hại ngay từ cách thiết kế và vận hành dịch vụ. Nguyên tắc được nhấn mạnh là “an toàn ngay từ khâu thiết kế” (Safety by Design): an toàn không phải tính năng bổ sung sau khi xảy ra sự cố mà phải được tính đến ngay khi xây dựng sản phẩm và dịch vụ.

Australia cũng đã áp dụng khung tuổi tối thiểu đối với mạng xã hội từ ngày 10/12/2025. Theo đó, các nền tảng mạng xã hội thuộc diện giới hạn độ tuổi phải thực hiện các biện pháp hợp lý để ngăn người Australia dưới 16 tuổi có tài khoản. Quy định này được đưa ra sau khi Luật sửa đổi An toàn Trực tuyến về độ tuổi tối thiểu sử dụng mạng xã hội được quốc hội nước này thông qua vào tháng 11/2024.

Một hướng đi mới của Australia là đề xuất “nghĩa vụ chăm sóc trên môi trường số” (digital duty of care). Theo đề xuất của chính phủ Australia, các nền tảng mạng xã hội sẽ phải thực hiện những biện pháp hợp lý để ngăn ngừa các tác hại trực tuyến có thể dự đoán trước.