 |
| Nhiều doanh nghiệp thể hiện mong muốn sử dụng camera để theo dõi biểu cảm, cảm xúc của nhân viên. Đồ hoạ: Maria Hergueta/Financial Times. |
Vài năm trước, một lãnh đạo của công ty cung cấp co-working space WeWork từng đưa ra ý tưởng lắp camera tại các không gian làm việc chung để theo dõi tâm trạng nhân viên. Camera sẽ ghi nhận “biểu cảm khuôn mặt”, trong khi thiết bị thu âm có thể phân tích cảm xúc qua giọng nói.
WeWork thậm chí đã phát triển thử một nguyên mẫu. Vấn đề là hệ thống chưa thể nhận biết một người đang vui. Chỉ cần một nụ cười gượng cũng đủ khiến nhân viên được chấm điểm cao.
Ý tưởng theo dõi năng suất bằng cảm xúc của WeWork cuối cùng không thành hiện thực. Một năm sau cuộc phỏng vấn nói trên, công ty phải đối mặt với những vấn đề cấp bách hơn, từ kế hoạch IPO thất bại đến phá sản, theo Financial Times.
Tuy nhiên, ý tưởng thu thập dữ liệu về cảm xúc con người không biến mất. Nhìn vào hồ sơ bằng sáng chế, có thể thấy nhiều công ty công nghệ vẫn quan tâm đến loại dữ liệu này.
Trong vài năm qua, Microsoft đăng ký bằng sáng chế về việc ghi nhận ngôn ngữ cơ thể và biểu cảm trong các cuộc họp. Amazon có bằng sáng chế theo dõi cảm xúc thông qua giọng nói, còn Nvidia phát triển công nghệ suy luận cảm xúc từ dữ liệu âm thanh.
Phần lớn bằng sáng chế không được thương mại hóa. Dù vậy, chúng vẫn cho thấy những ý tưởng mà doanh nghiệp đang theo đuổi.
Từ theo dõi bàn phím đến đọc cảm xúc
Trong môi trường công sở, việc thu thập dữ liệu cảm xúc đặt ra nhiều vấn đề, trước hết là quyền riêng tư. Một người không có thói quen cười nhiều cũng có thể bị đánh giá bất lợi khi biểu cảm khuôn mặt trở thành một thước đo năng suất.
 |
| Các hình thức theo dõi, đánh giá hiệu suất nhân viên bị cho là vi phạm tính riêng tư. Ảnh minh hoạ: Kindel Media/Pexels. |
Quan trọng hơn, nụ cười vốn không phải chỉ dấu đáng tin cậy về mức độ tập trung hay hiệu quả làm việc. Những công việc đòi hỏi suy nghĩ, tập trung và xử lý vấn đề thường không phải hoạt động khiến nhân viên luôn mỉm cười. Ngay cả nhân viên làm việc trực tiếp với khách hàng cũng không thể cười suốt ngày.
Jeffrey Stanton, giáo sư ngành thông tin học tại Đại học Syracuse và đồng tác giả cuốn The Visible Employee (tạm dịch: Nhân viên hữu hình), chia sẻ với Financial Times rằng xã hội đang dần tiến gần hơn đến việc chấp nhận công nghệ quan sát cảm xúc tại nơi làm việc và trong đời sống. Một phần nguyên nhân đến từ giai đoạn làm việc từ xa trong đại dịch, khi con người quen hơn với việc bị giám sát.
Ngay cả cảm giác riêng tư khi ngồi trước máy tính cũng có thể chỉ là ảo giác. Theo công ty tư vấn Gartner, gần 2/3 doanh nghiệp lớn tại Mỹ đang giám sát nhân viên dưới một hình thức nào đó. Phương thức có thể đơn giản như theo dõi vị trí, ghi nhận thao tác bàn phím, phân tích tin nhắn hoặc chụp màn hình những trang web nhân viên truy cập.
Phần mềm giám sát nhân viên, thường được gọi là “bossware”, vấp phải phản ứng từ người lao động. Meta cho biết đã thu hẹp kế hoạch thu thập dữ liệu về chuyển động chuột, thao tác bàn phím và các hoạt động khác sau khi nhân viên phản đối.
Tuy nhiên, ngành dịch vụ giám sát nhân viên vẫn phát triển với những công ty như Teramind, Time Doctor và ActivTrak. Ở châu Âu, quy định có phần chặt chẽ hơn. Đạo luật AI của Liên minh châu Âu (EU AI Act) không cho phép sử dụng hệ thống AI để suy luận cảm xúc tại nơi làm việc, trừ một số trường hợp liên quan đến y tế hoặc an toàn.
Mỹ hiện không có lệnh cấm tương đương. Cơ quan quản lý thương mại Mỹ chủ yếu quan tâm đến tính minh bạch và việc các hệ thống này có được kiểm nghiệm đầy đủ hay không.
Khi dữ liệu sinh trắc học trở nên bình thường
Vấn đề không chỉ nằm ở nơi làm việc. Khi ngày càng nhiều công ty thu thập dữ liệu sinh trắc học với lý do bảo mật hoặc thuận tiện, người dùng có xu hướng dễ từ bỏ quyền riêng tư hơn.
 |
| Camera có thể trở thành công cụ theo dõi và đánh giá nhân viên. |
Mạng xã hội Instagram đang thử nghiệm công nghệ xác minh tuổi bằng hình ảnh, dù những trường hợp trẻ em tìm cách vượt qua hệ thống bằng cách đeo ria mép giả đã xuất hiện. Năm ngoái, thương hiệu thời trang Gap lắp máy quét mống mắt tại một cửa hàng ở San Francisco.
Nếu người tiêu dùng sẵn sàng quét mắt chỉ để mua một chiếc quần jeans, việc phản đối công nghệ theo dõi biểu cảm có thể trở nên khó khăn hơn, đặc biệt khi quyền tiếp cận việc làm được đặt lên bàn cân.
Theo The Atlantic, công ty khởi nghiệp Imentiv AI tại Cupertino đã cung cấp công nghệ đọc cảm xúc của ứng viên thông qua biểu cảm khuôn mặt và giọng nói trong quá trình tuyển dụng. Câu hỏi là liệu việc biến mức độ dễ chịu, vui vẻ hay hợp tác của một người thành dữ liệu có mang lại lợi ích thực sự hay không.
Một số doanh nghiệp cho rằng giám sát nhân viên chi tiết hơn có thể giúp cải thiện an toàn và ghi nhận hiệu suất. Stanton nhận định phản ứng tiêu cực cũng có thể giảm nếu người lao động được tham gia vào quá trình quyết định cách thức sử dụng công nghệ.
Camera theo dõi biểu cảm, theo ông, có thể trở thành một công cụ hữu ích nếu không được dùng để đưa ra “phản hồi tiêu cực”.
Mong muốn nhân viên hạnh phúc là điều tích cực. Nhưng giám sát khuôn mặt của họ có lẽ không phải cách phù hợp để đạt được điều đó. Việc biết rằng từng nụ cười, ánh mắt hay giọng nói đều có thể bị ghi nhận và phân tích dễ tạo ra môi trường làm việc đầy áp lực, bất mãn, mất niềm tin và hoài nghi.
AI thách thức Gen Z ở thị trường lao động
Theo chuyên gia kinh tế Trần Sĩ Chương, tác giả cuốn sách Trò chuyện cùng Gen Z, AI không chỉ thay đổi cách con người xử lý thông tin mà còn thách thức năng lực tư duy của chúng ta. Trong bối cảnh thị trường lao động biến đổi nhanh chóng, thế hệ trẻ cần rèn luyện khả năng đặt câu hỏi, tư duy phản biện và thích nghi với những thay đổi liên tục để đáp ứng yêu cầu của tương lai.
